راز جاودانگی داستانهای دینی کجاست؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، هفدهمین جلسه از سلسله کارگاههای داستاننویسی خاتم (ص) در عصر روز شنبه (۳۱ مرداد ۱۴۰۵) با تدریس علی ارسنجانی در سرای اهل قلم برگزار شد. در این جلسه، داستان «فقط کمی شبیه او» اثر نیلوفر مالک که موفق به کسب رتبه اول در ششمین دوره جشنواره خاتم (ص) در بخش کودک و نوجوان شده است، مورد نقد و بررسی قرار گرفت.
ارسنجانی پس از خوانش کامل داستان برای حاضران، به اهمیت شخصیتپردازی اشاره کرد و گفت: یک نویسنده و یک خواننده باید تمامی عناصر داستان را به صورت متوازن در نظر بگیرند. برخی بر این باورند که اگر پیرنگ داستان خوب باشد، داستان به خودی خود خوب خواهد بود، در حالی که اینگونه نیست. زبان داستان نیز از اهمیت بالایی برخوردار است و باید داستان را از زوایای مختلف، هم از نظر عناصر داستانی و هم از نظر محتوایی، مورد بررسی قرار داد.
او در ادامه با تأکید بر اهمیت روانشناسی شخصیتها گفت: برای نوشتن داستان، لازم است که روانشناسی شخصیتها را در نظر بگیریم و با شناخت محیط اطراف، صحتسنجی جزئیات داستان را انجام دهیم. ارسنجانی افزود: شخصیتپردازی به معنای قرار دادن یک شخصیت با سن و جنسیت مشخص در موقعیتی است که بتوانیم آن موقعیت را بهطور کامل درک کنیم. به عنوان مثال، اگر بخواهیم شخصیتی از یک نوجوان معمولی بسازیم، باید بدانیم که یک دختر نوجوان در کلاس هشتم در یک کار گروهی چه ویژگیهایی دارد. حتی اگر بخواهیم شخصیتی نامتعارف خلق کنیم، باید بر اساس همین شناخت عمل کنیم. به عنوان مثال، نوزادی که از مادرش دور میشود، معمولاً گریه میکند، اما اگر نوزادی هیچ واکنشی نشان ندهد، باید بررسی کنیم که چرا اینگونه است و بر اساس آن شخصیت را در داستان شکل دهیم. شخصیت باید بر اساس رفتار طبیعی باشد یا اگر نامتعارف است، دلیل آن در داستان مشخص شود.
مدرس کارگاه داستاننویسی خاتم (ص) در ادامه به نظریههای رشد اشاره کرد و گفت: طبق نظریه اریک اریکسون، نوجوانی دورهای است که کودک در آن ضمن رقابت، همدلی نیز میکند. رقابت در نوجوانان به مراتب سختتر از بزرگترهاست. ژان پیاژه نیز بیان میکند که کودک در سنین پایین تخیل دارد، اما استدلال انتزاعی ندارد؛ از این رو نویسنده باید بداند شخصیتش در چه سنی چه واکنشی نشان میدهد. این شناختها به شخصیتپردازی صحیح کمک میکند.
ارسنجانی با اشاره به شخصیتپردازی در داستان مورد بحث، ادامه داد: در این داستان، شخصیتها بسیار پاک و بیگناه هستند؛ یکی از آنها اشتباه کوچکی میکند و بلافاصله آن را میپذیرد. به نظر میرسد که در مدینه فاضلهای زندگی میکنیم. او افزود: شخصیت باید زنده باشد و خود به پیش برود؛ شخصیت نباید در اختیار نویسنده باشد. وقتی نویسنده مدام به شخصیت میگوید که تو باید اینطور باشی یا آنطور، داستان جان نمیگیرد. شخصیت باید آزاد باشد تا مسیر خود را پیدا کند و اگر شخصیتی را خلق و رهایش کردید، خودش به جستوجو میپردازد، با دیگران صحبت میکند و واکنش نشان میدهد.
مدرس کارگاه داستاننویسی خاتم (ص) به تفاوت زبان داستانی و زبان گزارشی پرداخت و گفت: زبان برخی داستانها گزارشی است و به نظر میرسد که یک مامور مخفی هر آنچه را که میبیند، گزارش میکند. به عنوان مثال، وقتی مینویسید «او آهسته از پشت بچهها که جلوی روزنامه دیواری ایستاده بودند سرک کشید و به آنها نگاه کرد»، این جمله حالتی گزارشی دارد، اما نویسنده باید بگوید «او از پشت بچهها سرک کشید» و سپس بگوید که بچهها جلوی روزنامه دیواری ایستاده بودند. وقتی ترتیب حوادث را به هم میزنید، جمله داستانی میشود. او افزود: جمله گزارشی را یک مامور مخفی بیان میکند، در حالی که جمله داستانی باید از زبان یک شخصیت مانند مادربزرگ بیان شود. به عنوان مثال، وقتی میگویید «معلمها آماده بودند و داشتند آماده میشدند بروند سر کلاس»، این جمله هیچ کارکرد داستانی ندارد.
ارسنجانی با اشاره به جملهای دیگر گفت: جمله «او ساکت بود و سرش را پایین انداخته بود» گزارشی است و نویسنده باید بگوید «او جیکش درنمیآمد و سرش را برده بود تو یقهاش» یا «سرش را زیر مقنعه قایم کرده بود». او با تأکید بر تفاوت متن داستان و فیلمنامه گفت: فیلمنامهنویس مینویسد «بچهها با ذوق و شوق بالا پریدند و از ته دل ذوق کردند» و سپس این متن پر از جزئیات را به کارگردان میدهد. کارگردان میگوید که سه دختر بایستند و یکی از آنها بپرد بالا و دست بزند؛ این کار فیلمنامهنویس است، اما داستاننویس باید خودش بگوید که سه نفر جلوی روزنامه دیواری ایستاده بودند؛ یکی دست زد، یکی جیغ کشید و یکی گفت «از ته دل ذوق کردم». ذوق کردن تنها در دیالوگ یا روایت اولشخص میتواند به تصویر کشیده شود.
او افزود: وقتی میگویید «صدای زنگ مدرسه بلند شد»، این جمله گزارشی است، اما اگر بگویید «زنگ مدرسه همهمه بچهها را خواباند»، به زنگ کنش میدهید و این میشود داستان. همچنین «صدای زنگ» هم اضافه است و فقط «زنگ مدرسه» کافی است. نویسنده باید این تفاوتها را در نظر بگیرد و جملههایش را از حالت گزارشی خارج کند.
ارسنجانی در بخش دیگری از سخنانش به نقش ابهام در داستان پرداخت و گفت: داستان فضایی خارج از ذهن ماست؛ من به عنوان نویسنده ابهاماتی در ذهنم دارم که نمیتوانم همهچیز را بهطور مستقیم بیان کنم. خواننده نیز ابهامات خود را دارد و این ابهامها به هم میچسبند و لذت خلق میشود. او تأکید کرد: اگر نویسنده با ابهامات ذهنش کار نکند، داستان تولید انبوه میشود. ما از داستانی لذت میبریم که تفاوتهای خود را نشان دهد و هر انسانی خود را با دیگران متفاوت میداند. داستان خوب باید این تفاوت را به خواننده نشان دهد.
ارسنجانی در ادامه به نظریه خود آرمانی و خود واقعی اشاره کرد و گفت: خود آرمانی چیزی است که میخواهیم باشیم و خود واقعی چیزی است که هستیم. افرادی که این دو مورد به هم نزدیکاند، آرامترند و کمتر دچار اضطراب میشوند. اما کسی که آرمانش خیلی دور از واقعیتش است، دچار تعارض میشود و این تعارضها در شخصیتپردازی داستان اهمیت دارد. شخصیت باید با خودش سازگار باشد و در غیر این صورت تعارضش را نشان دهد.
این مدرس داستاننویسی در بخش دیگری از سخنان خود به اهمیت پایانبندی پرداخت و گفت: پایان خوش خواننده را تکان نمیدهد. داستان وقتی ماندگار میشود که تمام نشود. ارسنجانی همچنین درباره نسبت داستان و دین گفت: چند روز پیش خبرنگاری با من مصاحبه کرد و پرسید چرا داستانهای دینی مورد استقبال قرار نمیگیرند؟ گفتم به این دلیل که باید نگاهمان را تغییر دهیم. اگر از دین شروع کنیم و بخواهیم به داستان برسیم، مشخص است که اثر شکست میخورد. اما اگر یک مبنای دینی را در نظر بگیریم و داستانی بر اساس آن بنویسیم، یا برعکس، ابتدا داستانی نوشته شود و سپس برداشت دینی از آن صورت گیرد، اثر موفق خواهد بود. نمیتوانیم بگوییم داستان دینی اصلاً خواننده ندارد. اینطور نیست. داستان دینی اگر از داستان شروع شود و به دین برسد، موفق و خواندنی خواهد بود و اگر از دین شروع کنیم و بخواهیم به داستان برسیم، احتمال موفقیتش بسیار کم است.



