حاشیههایی غیرمعمول و جالب

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، در ایام هفته دولت، به یادداشتهای احمد عزیزی، دیپلمات پیشین، پرداختهایم؛ فردی که در روزهای پرتنش دیپلماسی اوایل انقلاب حضور داشت و خاطرات جالبی از آن زمان به ثبت رسانده است که در این هفته قابل توجه است. عزیزی به شرایطی اشاره میکند که شاید امروز عجیب به نظر برسد، اما در آن روزها واقعیت داشت و اکنون در صفحات خاطرات او گنجانده شده است. این خاطرات روایتگر روزهای حساس مذاکرات با دیپلماتهای کشورهای مختلف است که در آن خبری از تشریفات دیپلماتیک نیست؛ تصور کنید در مهمترین مذاکرات بینالمللی، به جای میزهای تشریفاتی، عدسپلو و نان سنگک بیات روی میز قرار داشته باشد! در آن سو دیپلماتهایی نشستهاند که هیچ آگاهی از وضعیت آن روز ندارند و قرار است درباره مسائل مهمی گفتگو کنند…
احمد عزیزی در خاطراتش ما را به اوایل انقلاب میبرد و به وقایعی که در عرصه دیپلماسی رخ میدهد، میپردازد. او که خود از مبارزان انقلابی بوده و اکنون در عرصه دیپلماسی فعالیت میکند، این وقایع را با شگفتی مشاهده کرده و ثبت میکند. او به مقایسه شرایط اجرایی آن زمان از نظر اداری و تشریفاتی با وضعیت مشابه در سالهای بعد میپردازد و گواهی بر مسیر طولانیای که تاکنون در این حوزه طی شده، ارائه میدهد. در آن زمان، در شرایط نهچندان کارآمد ادارات نخستوزیری، گاهی برای ترجمه یا حتی تایپ فوری نامه و سندی با مشکلاتی مواجه بودیم؛ تا جایی که گاهی به شرایط مشابه آمریکاییها حسرت میخوردم! به یاد دارم در موارد حساس، به دلیل ملاحظات امنیتی، تنگناهای زمانی، ضعف امکانات اداری یا عدم آگاهی از امکانات موجود در دستگاههای مرتبط، ترجمه یا ویرایش برخی اسناد را با کمک دوستم علی اصغر آگاه در منزل او انجام میدادیم. این امور گاهی تا نیمهشب وقت ما و حتی همسرش را میگرفت.
از نظر مشاوره حقوقی نیز واقعاً در سطحی نبودیم که بتوانیم پاسخگوی دعاوی بینالمللی باشیم، به ویژه با وجوه حقوقی، مالی و گاهی سیاسی بسیار مهم این مسائل. بعید میدانم که دستگاههای ذیربط مانند وزارت خارجه، بانک مرکزی یا در مراحل نهایی وزارت دارایی و امور اقتصادی، تمهیداتی برای تأمین پشتوانه حقوقی لازم در این مسیر اندیشیده باشند. همچنین در شرایط خاص آن زمان، کارشناسان برجستهای که قابلیت مداخله در این مسائل حساس را داشتند، یا اخراج شده بودند یا در فضای بیاعتمادی حاکم در حاشیه قرار داشتند. به یاد دارم زمانی که در کمیسیون اجرایی و در مراحل نهایی امضای بیانیهها، بحثی درباره ضرورت استفاده از حقوقدان خارجی با تخصص دعاوی بینالمللی مطرح شد که نهایتاً مقبول نیفتاد و به نتیجه نرسید. صرفنظر از بحث ضرورت یا عدم ضرورت استخدام مشاور حقوقی خارجی، حتی به لحاظ بهرهبرداری بهینه از امکانات داخلی نیز به حضور حقوقدانی نسبتاً جوان و کمتجربه در مسائل حقوقی بینالمللی اکتفا کردیم. فقدان یک تیم حقوقی قوی و کارآمد داخلی با تخصصهای مورد نیاز در مذاکرات و تصمیمگیریها، خلأ بزرگی در این زمینه بود.
از دیگر حاشیههای این ماجرا، کمتوجهی به وجوه تشریفاتی و آداب متداول مراودات دیپلماتیک بود، حتی در مواردی بر گریز از چنین آدابی اصرار میکردیم. گاهی جلسات ما در ساعاتی نزدیک به وقت ناهار با هیئت الجزایری برگزار میشد که باید در خلال یک ناهار بهاصطلاح کاری انجام میگرفت یا اصولاً در زمان مناسبتری برگزار میشد. در این موارد، به دلیل اصرار بر سادگی، انقلابیگری یا بیاعتنایی به چنین ملاحظاتی، پیشنهاد نماینده تشریفات وزارت خارجه برای ترتیب دادن ناهار کاری نزدیک به عرف دیپلماتیک را نادیده میگرفتیم. در طول جلسات طولانیمان، به رسم پذیراییهای ساده و متداول امروزی در مناسبات دیپلماتیک، با پسته، بیسکویت یا آبمیوه از آنان پذیرایی نمیکردیم! یکی از جلسات ما با هیئت الجزایری که در غروب برگزار شد، تا حدود ساعت ۱۰ شب ادامه یافت. در چنین ساعتی، تدارک پیشاپیش یک شام کاری (معنای «شام کاری» را در جریان اشتغالات دیپلماتیک بعدی دریافتم) حتی با وجود ملاحظات انقلابی آن زمان، واقعاً گریزناپذیر و الزامی بود. شاید تدارک و سفارش غذای آبرومند و مناسب از بیرون امکانپذیر بود، اما نه آن زمان حوصله و نه روحیه چنین تدارکی را داشتم و نه در ادارات نخستوزیری آن زمان و آن ساعت سازوکار لازم برای موارد برنامهریزینشده از این قبیل وجود داشت (شاید هم من از آن بیاطلاع بودم).
سادهترین و در دسترسترین چارهای که در آن زمان به ذهنم رسید، معمولاً دست به دامان آشپزخانه کاخ نخستوزیری شوم. آشپزخانه جلسات کابینه، از اعضای هیئت دولت در حدود ساعت هشت شب در تالار سنگر با مزههای انقلابی پذیرایی میکرد؛ آن هم با غذاهایی ساده مانند عدسپلو و چلومرغ! گفتنی است که آشپزخانه نخستوزیری نیز خود را با اقتضائات زمان سازگار کرده بود و غذاهای آن حتی برای پذیرایی از نخستوزیر و وزرا نیز چندان مناسب نبود، تا چه رسد به دیپلماتهای با تجربه و مهمان! از جلسه بیرون آمدم. ظاهراً مأمور تشریفات هم در آن ساعت به منزل رفته بود. در این باره پرسوجو کردم. اطلاع دادند که در آن ساعت فقط تشریفات باقی مانده است. همین را هم غنیمت دانستم و در آن نگفتم که به آن رضایت دادم. طولی نکشید که چند بشقاب حاوی چند نوع غذای آبپز، اما سرد و ماسیده، در کاسههای فلزی استیل با چند تکه نان روی میز مذاکره گذاشتند! البته دوستان الجزایری به آن لب نزدند. خودمان هم نخوردیم! این اقامت طولانیمدت هیئت الجزایری که بیش از دو ماه به طول انجامید، فرصتی برای برگزاری شام یا ناهاری به افتخار مهمانان فراهم نکرد و صریحتر بگویم، به فکرمان هم نرسید!



