فرمانروایی که به سرزمینش عشق میورزید، اما به مردمش نه!

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «سفرنامه لِرش؛ ظهور و سقوط نادرشاه» نوشته یوهان یاکوب لِرش به همراه گزارش واسیلی براتیشوف و سفرنامه وین میروپ با ترجمه ساسان طهماسبی از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر گردید. این اثر پس از مقدمه مترجم و مقدمه ویلم فلور، در دو فصل به سفرها و تحولات سالهای ۱۷۳۲-۱۷۴۱م/۱۱۴۵-۱۱۵۴ق و سالهای ۱۷۴۵-۱۷۴۹م/۱۱۵۸-۱۱۶۲ق پرداخته و شامل پیوستهایی از جمله گزارش واسیلی براتیشوف، قتل شاهطهماسب دوم، رضاقلی میرزا در آرزوی پادشاهی، استخدام قاتل برای کشتن نادرشاه، تاج نادرشاهی، نادر در مسیر داغستان، سوءقصد به جان نادرشاه، جستوجوی قاتل، محاکمه و نابیناکردن رضاقلیمیرزا و سفرنامه وین میروپ میباشد.
در مقدمه مترجم آمده است: در قرن شانزدهم/دهم، روسها پس از پیروزی بر تاتارها، به عنوان همسایگانی قوی در شمال ایران ظاهر شدند. در ابتدا، روابط روسها با صفویه کمتنش و متعادل بود، اما با نزدیک شدن به پایان کار دولت صفویه، قدرت و نفوذ روسها در قفقاز و دریای کاسپین افزایش یافت و در نهایت گیلان و بخشهایی از قفقاز را اشغال کردند. این رویداد آغازگر تهدیدی بلندمدت برای تمامیت سرزمینی ایران بود که عمدتاً ناشی از نوسازی ساختارهای روسیه بود. مستشاران اروپایی، به ویژه آلمانیها که به استخدام روسها درآمده بودند، نقش مهمی در این نوسازی ایفا کردند. دکتر یوهان یاکوب لِرش آلمانی یکی از این مستشاران بود که بین سالهای ۱۷۳۱-۱۷۸۰م/۱۱۴۳-۱۱۹۴ق در روسیه مشغول به خدمت بود. بخشهایی از یادداشتها و خاطرات لرش که به ایران مربوط میشود و نتیجه سفرهای او در دریای کاسپین، قفقاز و گیلان است، توسط ویلم فلور از زبان آلمانی به انگلیسی ترجمه و در مجموعهای با عنوان اسناد روسها درباره ایران ۱۷۱۹-۱۷۴۸م منتشر شده است.
لرش در گیلان شاهد بیماری، قحطی، انتقال کودکان گیلانی به روسیه و شورش سام میرزا و وضعیت فلاکتبار مردم ایران به ویژه در آخرین روزهای فرمانروایی نادرشاه بود. سفرنامه لرش به دو بخش تقسیم میشود. بخش اول شامل سفرهای لرش به برخی نقاط ایران و نواحی مجاور در سالهای ۱۷۳۲-۱۷۴۱م/۱۱۴۵-۱۱۵۴ق است. او در این سالها بارها به شهرهای آستراخان، قزلار سولاق، بویناق و ترکو که تحت نفوذ روسیه بودند و همچنین شهرهای ایرانی دربند، باکو، شماخی و شابران سفر کرد و شاهد رویدادهای تاثیرگذاری بود. بنابراین، تحولات این مناطق و روابط روسها با ایرانیان، تاتارها و اقوام قفقازی محور اصلی این بخش از سفرنامه اوست. همچنین، او به پراکندگی استحکامات روسها در این مناطق و ترکیب افسران پایگاههای روسی پرداخته و به نقش پررنگ افسران آلمانی در ارتش روسیه اشاره میکند.
ساسان طهماسبی در ادامه مقدمه مترجم مینویسد: رفتوآمدهای سفرا و فرستادگان دولت ایران به روسیه و مذاکراتی که به خروج نیروهای روسی از مناطق اشغالی ایران منجر شد، از مباحث مهم این بخش از سفرنامه لرش به شمار میرود و اشاره او به تلاشهای تاتارهای کریمه برای عبور از مرزهای روسیه و پیوستن به سپاه عثمانی، از جهاتی منحصربهفرد و مکمل گزارشهای منابع فارسی است. روابط خوانین و حکام ایرانی با روسهای اشغالگر و شیوه برخورد روسها با تاتارهای شورشی نیز از مباحث مهم این بخش از یادداشتهای لرش است. گزارشهای لرش در مورد چاههای نفت باکو از اهمیت بالایی برخوردار است و او را باید یکی از نخستین ناظران دانست که به تاثیر مصرف نفت بر آلودگی هوا در دنیای پیش از انقلاب صنعتی اشاره کرده است. تلاشهای بیسرانجام واختانگ والی فراری گرجستان برای بازگشت به قدرت، شکار جرگه در شبهجزیره آبشوران، بازارهای روز شیروان، بیماریهای شایع در قفقاز و سواحل دریای کاسپین، طرز پخت نان ایرانی و لوطیان شیروان از دیگر مباحث ارزشمند این بخش از سفرنامه لرش به شمار میروند و مشاهدات لرش از ورود هیئت دیپلماتیک ایران به مسکو و سنپترزبورگ که تلاشهای نادرشاه برای خودنمایی در مقابل روسها را به تصویر میکشد، از اهمیت بالایی برخوردار است.
بخش دوم سفرنامه لرش که ارتباط نزدیکتری با ایران دارد، به سفر آخرین هیئت دیپلماتیک روسیه به ایران در دوره نادرشاه اختصاص دارد. این هیئت پرتعداد به رهبری شاهزاده میخائیل میخائلویچ گولیتسین در تاریخ بیستم ژانویه ۱۷۴۷/نوزدهم محرم ۱۱۶۰، به شهر دربند وارد شد و قرار بود در تهران با نادرشاه دیدار کند، اما عزیمت ناگهانی نادرشاه به کرمان برای سرکوب شورش فتحعلیخان سیستانی، سفیر روسیه و مهمانداران ایرانیاش را سردرگم کرد. در نهایت، به اصرار سفیر که نمیخواست از دریای کاسپین فاصله بگیرد، هیئت روسی مسیر گیلان را در پیش گرفت و علیرغم درخواست صاحبمنصبان ایرانی، سفیر که احساس کرده بود نادرشاه به پایان کار خود نزدیک شده است، از ترک گیلان و عزیمت به خراسان برای دیدار با نادرشاه خودداری کرد. سرانجام در تاریخ پنجم ژوئیه/هشتم رجب، با انتشار خبر قتل نادرشاه، سفیر با بخش اعظم همراهانش به روسیه گریخت و لرش را با تعداد زیادی از بیماران روسی در گیلان رها کرد. بدینترتیب، این سفارت پرطمطراق به هیچ نتیجهای نرسید و صرفاً به مرگ چند صد تن از همراهان سفیر در گیلان و دریای کاسپین و فشار مضاعف بر مردم ایران منجر شد.
این بخش از سفرنامه لرش مملو از گزارشهای ارزشمندی در مورد ایران در آخرین سال حکومت نادرشاه و تحولات پس از مرگ وی است که لرش شاهد آنها بود. برای تشریح زوایا و ابعاد این بخش از سفرنامه، مسیر سفر لرش از آستراخان تا گیلان دنبال میشود و مهمترین گزارشهای او مرور خواهد شد. در یک جمعبندی کلی، باید گفت که سفرنامه لرش حاوی اطلاعات گسترده و ارزشمندی در مورد ایران در دوره نادرشاه است و به راستی داستان ظهور و سقوط فرمانروایی است که در جایگاه یک قهرمان پدیدار شد، اما روندی را در پیش گرفت که سرانجام به تباهی و ویرانی ایران و قتل تحقیرآمیز خود وی منجر شد. شاید مهمترین دلیل این سقوط نامیمون آن بود که نادرشاه به کشورش عشق میورزید، اما به مردمش نه.
گزارش واسیلی فیدورویچ براتیشوف که ضمیمه این سفرنامه شده است، بخش دیگری از کتاب اسناد روسها درباره ایران ۱۷۱۹-۱۷۴۸م است و مانند سفرنامه لرش، توسط ویلم فلور و از زبان روسی به انگلیسی ترجمه شده است. براتیشوف که در سالهای ۱۷۳۴-۱۷۴۷م/۱۱۴۶-۱۱۶۰ق به عنوان مترجم و کنسول روسیه، در شهرهای رشت، گنجه و دربند، شاهد تحولات ایران بود، در گزارش کوتاهی به قتل شاه طهماسب دوم، دلایل تیرگی رابطه نادرشاه با پسرش رضاقلی میرزا، سوءقصد به جان نادرشاه و سرنوشت رضاقلی میرزا پرداخته است. این گزارش حاوی اطلاعاتی است که نه تنها توسط منابع فارسی تأیید میشود، بلکه از نگاه دقیق و قابل اعتماد براتیشوف به این وقایع حکایت دارد. البته، گفتوگوهای منسوب به رضاقلی میرزا مسلماً حاصل خیالپردازیهای براتیشوف است، زیرا پذیرفتنی نیست که وی شاهد این گفتوگوها بوده یا فرد دیگری آنها را با این جزئیات برای او بازگویی کرده باشد. جذابترین بخش یادداشتهای براتیشوف، گزارش ارسال نقاشی چهره قاتل به سرتاسر کشور است. بدون شک، برای اولین بار در تاریخ ایران، برای یافتن یک قاتل، چنین جستوجوی گستردهای انجام شد. چون عناوین مباحث این سه متن به اندازه کافی گویا نبودند، مترجم عناوین جزئیتری به ترجمه آنها افزوده است تا تصویر روشنتری از محتوایشان ارائه شود. تبدیل تاریخهای میلادی به قمری نیز توسط مترجم انجام شده است.
کتاب «سفرنامه لِرش؛ ظهور و سقوط نادرشاه» نوشته یوهان یاکوب لِرش به همراه گزارش واسیلی براتیشوف و سفرنامه وین میروپ و ترجمه ساسان طهماسبی با ۲۵۶ صفحه و بهای ۶۵۰ هزار تومان از سوی انتشارات امیرکبیر به بازار کتاب عرضه گردید.



