پرونده حقیقت هنوز بسته نشده است

“`html
سرویس دین و اندیشه پایگاه خبری الفبای رشد – رضا دستجردی: کتاب «ایدئالیسم تحلیلی: خلاصهای روشن از تنها متافیزیک قابلدفاع در قرن بیستویکم» اثر برناردو کاستروپ و ترجمه محمدمهدی نورالهی، بهتازگی توسط نشر کرگدن منتشر شده و به بررسی این پرسش میپردازد که آیا جهان واقعاً «فیزیکی» است یا «اطلاعاتبنیاد»؟ فیلسوف هلندی در این اثر سعی دارد با استفاده از ابزارهای فلسفه تحلیلی و نقد مبانی متافیزیکی مادّهگرایی، تفسیر منسجمی از ماهیت واقعیت و آگاهی ارائه دهد. او بر این باور است که پرسشهای ما درباره ماهیت هستی بهتنهایی با علم پاسخ داده نمیشوند و «ایدئالیسم تحلیلی» را بهعنوان راهحلی معرفی میکند که از آن منظر، جهان از دیدگاه خود سوبژکتیو است، اما از چشمانداز ما ابژکتیو. بهمناسبت انتشار این کتاب، گفتوگویی با مترجم انجام شده است.
محمدمهدی نورالهی در پاسخ به این پرسش که چه عاملی باعث شد احساس کند کتاب «ایدئالیسم تحلیلی» ارزش ترجمه دارد، بیان کرد: «این کتاب به یکی از بنیادیترین پرسشهای فلسفی بهطور جدی و عقلانی پرداخته است؛ پرسشی که ممکن است تصور کنیم پاسخ آن مدتهاست روشن شده، اما در واقع هنوز گشوده است: «واقعیت، در بنیاد خود، چیست؟» ما معمولاً چنان با جهان اطراف خود آشنا شدهایم که فکر میکنیم ماهیت آن نیز روشن است. اما اگر به تاریخ اندیشه نگاه کنیم، میبینیم که هنوز درباره این پرسش بنیادی توافقی وجود ندارد. فیلسوفان، عارفان و دانشمندان هر یک از منظر خود تلاش کردهاند تصویری از واقعیت ارائه دهند، اما هیچیک نتوانستهاند این گفتوگو را برای همیشه به پایان برسانند. اهمیت کتاب کاستروپ نیز در همین نکته نهفته است. او ادعا نمیکند که حقیقت نهایی را یافته یا همه دیدگاههای رقیب را کنار زده است. برعکس، با رویکردی محتاطانه تأکید میکند که شاید هنوز برای داوری نهایی زود باشد و پرونده واقعیت، برخلاف آنچه گاه تصور میشود، همچنان باز است. به همین دلیل، این کتاب را بیشتر از آنکه صرفاً دفاعی از یک نظریه فلسفی بدانم، دعوتی به ازسرگیری گفتوگویی عمیق میبینم؛ گفتوگویی درباره پرسشی که در دهههای اخیر کمتر مجال طرح یافته است.
نورالهی ادامه داد: «نکته مهم این است که کاستروپ این مسیر را با ارائه یک نظریه آغاز نمیکند؛ بلکه نخست این پرسش را دوباره زنده میکند که آیا تلقی رایج ما از واقعیت، واقعاً آخرین سخن در این زمینه است یا نه، و تنها پس از گشودن این فضای انتقادی، چارچوب فلسفی پیشنهادی خود را عرضه میکند. به گمان من، ارزش اصلی این کتاب نیز دقیقاً همین است؛ اینکه بهجای ارائه پاسخی قطعی، شجاعت دوباره پرسیدن را به فلسفه بازمیگرداند و امکان گفتوگویی عقلانی درباره بنیادیترین پرسشهای متافیزیکی را دوباره پیش روی ما میگذارد. همین ویژگی بود که مرا متقاعد کرد ترجمه آن میتواند برای خواننده فارسیزبان ارزشمند و قابلتأمل باشد.
در ادامه، نورالهی به این پرسش پاسخ داد که آیا علم بهتنهایی میتواند درباره ماهیت واقعیت داوری کند و چرا کاستروپ میان علم و متافیزیک تمایز قائل میشود. او گفت: «به گمان من، یکی از بنیادیترین نکات کتاب، تمایزی است که کاستروپ میان علم و متافیزیک قائل میشود. او معتقد است بسیاری از سوءتفاهمهای فلسفی از آنجا آغاز میشوند که دو پرسش کاملاً متفاوت را با یکدیگر خلط میکنیم: یکی اینکه جهان چگونه رفتار میکند و دیگری اینکه جهان در بنیاد خود چیست. به باور او، علم در پاسخ به پرسش نخست موفقیتی خیرهکننده داشته است. قوانین طبیعت را کشف کرده، پدیدهها را پیشبینی کرده و امکان مداخله دقیق در جهان را برای ما فراهم آورده است. اما این موفقیت، بهخودیخود به معنای آشکار شدن ماهیت نهایی واقعیت نیست.
نورالهی افزود: «کاستروپ برای توضیح این تفاوت، مثال کودکی را مطرح میکند که در یک بازی رایانهای به مهارتی فوقالعاده رسیده است. او ممکن است تمام مراحل بازی را با موفقیت پشت سر بگذارد، بیآنکه شناختی از سختافزار، نرمافزار یا سازوکار درونی آن داشته باشد. موفقیت در استفاده از یک نظام، الزاماً به معنای شناخت ماهیت آن نظام نیست. او سپس به تاریخ علم اشاره میکند. مکانیک نیوتنی قرنها دقیقترین نظریه حرکت اجسام بود و بر پایه همان نظریه، انسان توانست به ماه سفر کند. با این حال، بعدها نسبیت و مکانیک کوانتومی نشان دادند که نظریه نیوتن آخرین توصیف از واقعیت نبوده است. این نمونه بهخوبی نشان میدهد که کارآمدی یک نظریه، لزوماً به معنای نهایی بودن آن نیست.
نورالهی در ادامه به تمثیل نقشه و سرزمین اشاره کرد و گفت: «یک نقشه میتواند ما را با دقت به مقصد برساند، اما هیچکس نقشه را با خودِ سرزمین یکی نمیگیرد. از نگاه او، نظریههای علمی نیز چنین جایگاهی دارند؛ ابزارهایی بسیار دقیق برای توصیف و پیشبینی رفتار جهان، نه لزوماً آشکارکننده ذات نهایی آن. از همینجا، تمایزی شکل میگیرد که ستون فقرات کل کتاب است. علم، روشی برای مطالعه طبیعت است؛ اما اینکه واقعیت در ژرفترین لایه خود از چه سنخی است، پرسشی متافیزیکی است. به همین دلیل، کاستروپ تأکید میکند که نباید موفقیت علم را بهطور خودکار معادل درستی یک تفسیر متافیزیکی خاص دانست. این تفکیک، نقطه عزیمت کل پروژه فلسفی اوست.
نورالهی سپس به این پرسش پاسخ داد که چرا کاستروپ معتقد است آنچه ما از جهان تجربه میکنیم، لزوماً خودِ واقعیت نیست. او گفت: «پس از آنکه کاستروپ میان رفتار طبیعت و ماهیت آن تمایز میگذارد، یک گام عمیقتر برمیدارد و این پرسش را مطرح میکند که اصلاً جهان چگونه برای ما آشکار میشود. ما معمولاً گمان میکنیم آنچه میبینیم، میشنویم و لمس میکنیم، همان واقعیت بیرونی است؛ اما او معتقد است این پیشفرض خود نیازمند بازنگری است. برای توضیح این ایده، از مثال داشبورد هواپیما استفاده میکند. خلبان با نگاه کردن به عقربهها، چراغها و نمایشگرها میتواند وضعیت واقعی آسمان را با دقت بسیار بالایی تشخیص دهد، اما هیچکس تصور نمیکند که خودِ داشبورد، آسمان باشد. داشبورد نه ابر است، نه باد و نه باران؛ بلکه تنها اطلاعاتی معتبر درباره آنها در اختیار خلبان میگذارد. از نگاه کاستروپ، ممکن است نسبت ادراک ما با جهان نیز از همین سنخ باشد.
او برای تقویت این استدلال، به دیدگاه دونالد هافمن نیز اشاره میکند و میگوید: «هنگام کار با رایانه، فایلها را بهصورت آیکونهایی روی صفحه میبینیم، اما میدانیم آن آیکونها خودِ فایل نیستند. آنها تنها یک رابط کاربری ساده و کارآمدند که امکان تعامل ما را با ساختاری بسیار پیچیدهتر فراهم میکنند. کاستروپ پیشنهاد میکند که شاید جهان فیزیکی نیز برای ذهن ما نقشی مشابه داشته باشد؛ یعنی آنچه تجربه میکنیم، بیش از آنکه خودِ واقعیت باشد، شیوهای برای تعامل مؤثر با واقعیت است. او سپس از زیستشناسی فرگشتی کمک میگیرد. از دیدگاه فرگشت، موجوداتی باقی ماندهاند که بهتر توانستهاند زنده بمانند، نه الزاماً آنهایی که حقیقت نهایی جهان را دقیقتر دیدهاند. بنابراین، دستگاه ادراکی ما برای کشف ذات واقعیت تکامل نیافته، بلکه برای بقا، تصمیمگیری و سازگاری با محیط شکل گرفته است. اگر بازنماییای سادهتر و کارآمدتر شانس بقا را افزایش دهد، فرگشت همان را حفظ خواهد کرد، حتی اگر شباهت کاملی با واقعیت بنیادین نداشته باشد.
نورالهی ادامه داد: «از کنار هم قرار گرفتن این استدلالها، کاستروپ به نتیجهای مهم میرسد: شاید آنچه ما «جهان فیزیکی» مینامیم، خودِ واقعیت نباشد، بلکه بازنمایی ادراکیِ واقعیتی عمیقتر باشد؛ بازنماییای که امکان تعامل مؤثر ما با جهان را فراهم میکند، بیآنکه لزوماً ماهیت نهایی آن را آشکار سازد. این ایده، زمینه را برای نقد او بر فیزیکالیسم فراهم میکند.
او سپس به این پرسش پاسخ داد که چرا کاستروپ معتقد است فیزیکالیسم دیگر تبیین قانعکنندهای از واقعیت ارائه نمیکند. نورالهی گفت: «پس از آنکه کاستروپ احتمال میدهد جهان فیزیکی بازنماییِ واقعیتی عمیقتر باشد، به نقد فیزیکالیسم میپردازد. اما نخست تأکید میکند که نقد او متوجه علم نیست، بلکه متوجه یکی از تفسیرهای متافیزیکیِ علم است. از نگاه او، علم روشی برای مطالعه طبیعت است، اما فیزیکالیسم تنها یکی از برداشتهای ممکن درباره ماهیت نهایی طبیعت به شمار میرود. نخستین نقد او این است که فیزیکالیسم، بازنمایی را با خودِ واقعیت یکی میگیرد. اگر جهانِ تجربهشده صرفاً شیوهای برای آشکار شدن واقعیت باشد، دیگر نمیتوان آن را بیدرنگ با واقعیت بنیادین یکسان دانست. دومین نقد، به زبان علم مربوط میشود. کاستروپ میگوید مفاهیمی مانند جرم، انرژی، زمان و طول، ابزارهایی برای توصیف جهاناند، نه خودِ واقعیت. همانگونهکه نقشه با وجود کارآمدی، خودِ سرزمین نیست، نظریههای علمی نیز با وجود دقت و موفقیت، لزوماً ذات نهایی واقعیت را توصیف نمیکنند.
نورالهی در ادامه به فیزیک کوانتومی اشاره کرد و گفت: «مقصودش ورود به مباحث تخصصی فیزیک نیست، بلکه میخواهد نشان دهد حتی در بنیادیترین شاخه علم نیز تصویر کلاسیک از جهان دیگر بدیهی و بیرقیب نیست. از نظر او، همین امر نشان میدهد که تفسیر متافیزیکی دادههای علمی همچنان محل بحث است. اما مهمترین نقد کاستروپ به مسئله آگاهی مربوط میشود؛ همان چیزی که در فلسفه ذهن «مسئله دشوار آگاهی» نام گرفته است. همه میپذیرند که میان فعالیت مغز و تجربه آگاهانه همبستگی وجود دارد، اما همبستگی، توضیح نیست. پرسش اصلی همچنان پابرجاست: چگونه فرایندهای فیزیکی میتوانند به تجربه زیسته، مانند دیدن رنگ، احساس درد یا تجربه عشق، بینجامند؟ به اعتقاد کاستروپ، فیزیکالیسم هنوز پاسخ قانعکنندهای برای این پرسش ارائه نکرده است.
او برای تقویت این بحث، به برخی پژوهشهای مربوط به تجربههای سایکدلیک نیز اشاره میکند؛ پژوهشهایی که در آنها افراد تجربههایی بسیار غنی گزارش کردهاند، درحالیکه فعالیت کلی مغز کاهش یافته است. کاستروپ تأکید میکند که این یافتهها ایدئالیسم تحلیلی را اثبات نمیکنند، اما نشان میدهند که رابطه میان مغز و آگاهی شاید پیچیدهتر از آن باشد که فیزیکالیسم کلاسیک فرض میکند. از مجموع این استدلالها، کاستروپ نتیجه میگیرد که فیزیکالیسم با دشواریهای مفهومی جدی روبهروست و دیگر نمیتوان آن را بهترین تبیین واقعیت دانست. از همینجا، راه برای بررسی چارچوبهای متافیزیکیِ جایگزین گشوده میشود.
نورالهی در ادامه به این پرسش پاسخ داد که اگر فیزیکالیسم با این همه چالش روبهروست، چرا هنوز دیدگاه مسلط است و چرا پانسایکیسم هم از نظر کاستروپ پاسخ نهایی نیست. او گفت: «کاستروپ پس از نقد فیزیکالیسم، به پرسشی طبیعی میرسد: اگر این دیدگاه با چنین دشواریهایی روبهروست، چرا همچنان جهانبینی مسلط دانشگاهها و فرهنگ معاصر است؟ پاسخ او را نباید فقط در فلسفه جستوجو کرد. بخشی از آن به تاریخ علم و جامعهشناسی معرفت مربوط میشود. او فیزیکالیسم را به قطاری تشبیه میکند که دو یا سه قرن پیش، همزمان با انقلاب علمی و عصر روشنگری، به حرکت درآمده است. موفقیتهای بزرگ علم، این قطار را با شتابی عظیم به پیش راندهاند و همین شتاب تاریخی سبب شده است که حتی با مطرح شدن پرسشهای جدی درباره مبانی آن، همچنان جایگاه مسلط خود را حفظ کند. از نگاه کاستروپ، موفقیتهای چشمگیر علم نیز در این روند نقش مهمی داشتهاند. هنگامی که علم انسان را به ماه میفرستد، بیماریها را درمان میکند و فناوریهای شگفتانگیز پدید میآورد، بسیاری ناخودآگاه نتیجه میگیرند که متافیزیک فیزیکالیستی نیز باید درست باشد، درحالیکه، به باور او، کارآمدی علم هرگز درستی یک تفسیر متافیزیکی را اثبات نمیکند.
نورالهی همچنین به نقش نهادهای علمی، نظامهای آموزشی و فرهنگ دانشگاهی اشاره کرد و گفت: «هر پارادایم مسلط، بهتدریج شبکهای از دانشگاهها، مجلات، نظامهای داوری و ساختارهای پژوهشی پیرامون خود شکل میدهد. مقصود او طرح نظریه توطئه نیست؛ بلکه میخواهد نشان دهد که اندیشههای تازه، حتی اگر از پشتوانه استدلالی برخوردار باشند، معمولاً مسیر دشواری برای ورود به این شبکهها دارند و بهسختی میتوانند جایگاه خود را در برابر دیدگاههای مسلط پیدا کنند.
“`



