خانه کتاب و ادبیات ایران در جستجوی نوآوری در نشر

برنامههای خانه کتاب و ادبیات ایران در ۱۹ ماه گذشته به عنوان بخشی از راهبرد کلی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و معاونت امور فرهنگی برای بازتعریف سیاستهای نشر تلقی میشود. در این راستا، مفاهیمی چون «عدالت فرهنگی»، مدیریت اقتصادی و استفاده از فناوریهای نوین به محورهای اصلی تبدیل شدهاند. خانه کتاب و ادبیات ایران در تلاش است تا از یک مجری رویدادهای فرهنگی به نهادی تسهیلگر میان دولت، ناشران، کتابفروشان و شرکتهای فناوری تبدیل شود. این تغییر رویکرد در مدیریت نمایشگاهها، توسعه سامانههای دیجیتال، تقویت حضور بخش خصوصی و بازتعریف رویدادهای استانی مشهود است. کاهش هزینههای اجرایی نمایشگاه کتاب و انتقال منابع آزادشده به بخش یارانه، به همراه توسعه زیرساختهای فروش و توزیع کتاب، نمونههایی از تلاش برای پیوند دادن مدیریت اقتصادی با عدالت فرهنگی است.
از سوی دیگر، ایجاد پردیس نشر و مرکز نوآوری و کارآفرینی، طراحی سامانههای تخصصی و حرکت به سمت هوشمندسازی فرآیندهای نشر، نشاندهنده این است که فناوری در سیاستهای جدید خانه کتاب جایگاهی فراتر از یک ابزار اجرایی پیدا کرده است. در حوزه ادبیات نیز برنامههایی مانند «اقلیم قلم» و «اقلیم شعر» به حمایت از استعدادهای جوان و معرفی آثار ایرانی در عرصه بینالمللی پرداختهاند. ۱۹ ماه از آغاز مدیریت جدید خانه کتاب و ادبیات ایران میگذرد؛ دورهای که با چالشهای اقتصادی، جنگ و تحولات فناوری در صنعت نشر همراه بوده است. در این شرایط، خانه کتاب و ادبیات ایران تلاش کرده است تا مأموریتهای خود را بازتعریف کرده و در سیاستگذاری فرهنگی، اقتصاد نشر و فناوریهای نوین تأثیرگذارتر عمل کند.
این رویکرد در تدوین برنامه پنجساله خانه کتاب و ادبیات ایران با دو محور «مدیریت اقتصادی» و «مدیریت فناورانه» دنبال شده است. تحولات و تغییرات دو سال گذشته نیاز به بازتعریف مجدد برنامهها را ضروری کرده است و باید تلاش کنیم متناسب با این تغییرات، برنامههایی طراحی کنیم که چراغ صنعت نشر خاموش نشود و اهالی این صنعت بتوانند پویایی خود را حفظ کنند و ادبیات ایران متناسب با ذائقههای نسل جدید به جامعه عرضه شود. در دنیا، برنامهها و سیاستگذاریها به سرعت تغییر میکنند و در برخی کشورها حتی برنامههای درازمدت حذف و برنامههای کوتاهمدت طراحی و اجرا میشود. بنابراین باید دقت شود که در برنامهریزی و سیاستگذاری، نسخه واحدی برای جمعیت، قومیت و اقلیم متنوع ایران ننوشت و تلاش شود برنامهها با سرعت و تغییرات بازنگری شوند.
یکی از مهمترین برنامههای پیشروی خانه کتاب و ادبیات ایران، برگزاری سیوهفتمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران است. این رویداد بهدلیل شرایط جنگی برگزار نشد و بخش مجازی آن امکان برگزاری پیدا کرد. با این حال، مدیرعامل خانه کتاب از آمادگی این مجموعه برای برگزاری نمایشگاه سیوهفتم در مهر یا آبان خبر میدهد؛ مشروط به اینکه نهادهای بالادستی مجوز برگزاری را صادر کنند. حیدری تأکید دارد که نگاه به آینده نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، صرفاً تکرار الگوی سالهای گذشته نیست و بازطراحی ساختار آن متناسب با شرایط روز مورد توجه قرار گرفته است.
در حوزه بینالملل نیز سیاست موسسه خانه کتاب و ادبیات ایران بر کاهش تصدیگری و افزایش نقش بخش خصوصی استوار شده است. حضور ایران در ۱۶ نمایشگاه خارجی در سال گذشته، اعزام نویسندگان به چند رویداد بینالمللی و تأکید بر مشارکت ناشران، بخشی از این رویکرد است. با توجه به محدودیت منابع و هزینههای حضور در نمایشگاههای جهانی، خانه کتاب و ادبیات ایران تلاش دارد از یکسو زیرساخت و زمینه رایزنی را فراهم کند و از سوی دیگر، حضور واقعی فعالان صنعت نشر را پررنگتر نماید. حیدری از تغییر فرآیند اجرای نمایشگاههای استانی خبر داد و گفت که هدف، عبور از نمایشگاه صرفاً فروشمحور و حرکت به سمت جشنوارههایی فرهنگی با محوریت کتابخوانی، چهرههای فرهنگی و ظرفیتهای بومی استانهاست. همچنین کتابفروشیها نیز قرار است در کنار ناشران از حمایتهای این رویدادها بهرهمند شوند.
فناوری، ضلع دیگر تغییر رویکرد خانه کتاب و ادبیات ایران است. ایجاد «پردیس نشر و مرکز نوآوری و کارآفرینی» قرار است فاصله میان شرکتهای فناور، فعالان صنعت نشر و نهادهای سیاستگذار را کاهش دهد و نقش تسهیلگر داشته باشد. در حوزه ادبیات، سیاست خانه کتاب و ادبیات ایران از کشف استعداد تا آموزش، تولید، حمایت و معرفی بینالمللی دنبال میشود. چهار دوره «اقلیم قلم»، آغاز «اقلیم شعر»، تداوم جایزه جلال و جشنواره شعر فجر، حمایت از ترجمه آثار ایرانی و معرفی آنها به رویدادهای بینالمللی، بخشی از این مسیر است. همزمان، مسابقه داستان ششکلمهای «مدرسه میناب» نیز با مشارکت نویسندگان داخلی و خارجی، تلاشی برای ثبت ادبی یک رویداد تلخ و جلوگیری از فراموشی آن محسوب میشود.
تأمین کاغذ همچنان یکی از مسائل راهبردی صنعت نشر است. بازدید از کارخانه کاغذ زاگرس و پیگیری وضعیت تولید داخلی، در کنار تلاش برای تأمین کاغذ از مسیر واردات، نشان میدهد سیاستگذاری این حوزه همچنان میان دو ضرورت تولید داخلی و مدیریت اقتصادی واردات در حال حرکت است. هدفگذاری برای افتتاح کارخانه زاگرس در نوروز ۱۴۰۶، یکی از مهمترین برنامههای مطرحشده در حوزه کاغذ است. مجموع این اقدامات نشان میدهد خانه کتاب و ادبیات ایران در حال عبور از نقش صرفاً برگزارکننده رویدادهای فرهنگی و حرکت به سمت نقش تسهیلگر و پیونددهنده دولت و بخش خصوصی است.
مدت یکسال و نیم از انتصاب شما بهعنوان مدیرعامل مجموعه خانه کتاب و ادبیات ایران میگذرد؛ ۱۹ ماه گذشته چگونه گذشت؟ برنامه پنجساله مدیریت خانه کتاب و ادبیات ایران بر اساس دو رویکرد تدوین شده است: رویکرد نخست مدیریت اقتصادی و رویکرد دوم مبتنی بر مدیریت فناورانه. به عبارت دیگر، مؤسسه خانه کتاب و ادبیات ایران با تمرکز بر عدالت فرهنگی، توسعه فناوری و مدیریت اقتصادی درونزا، میکوشد با بهرهگیری از ظرفیتهای انسانی، زیرساختهای نوین و سامانههای هوشمند، دسترسی عادلانه به کتاب و خدمات فرهنگی را گسترش داده و فاصلههای جغرافیایی و اجتماعی را کاهش دهد. این مؤسسه با ارزیابی نظاممند حوزههای مالی، اداری و پشتیبانی، مدیریت بهینه منابع را در اولویت قرار داده است.
این رویکرد با کنترل هزینهها، افزایش بهرهوری، شفافیت مالی، درآمدزایی و مشارکت بخش خصوصی، پایداری مالی و چابکسازی سازمانی را دنبال میکند. تلاش شد با توجه به شرایط کشور و خواست جامعه مخاطب کتاب و مبتنی بر سرعت ظهور فناوریهای نوین و حساسیت تأمین، انتقال و امنیت اطلاعات، اقدامات متناسب برای پاسخگویی به نیاز مخاطبان انجام شود. ساماندهی، نظم و نسخ امور و ایجاد تحول در مؤسسه با توجه به کلانبرنامههای دولت، وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی و همچنین معاون امور فرهنگی و برنامه پنجساله هفتم آغاز شد. خانه کتاب و ادبیات ایران بهعنوان مجری نهایی سیاستها و برنامههای کلان حاکمیتی، دولت و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، و با توجه به شرایط کشور در حد توان تلاش دارد به نیاز مخاطبان بهویژه نسل «زد» پاسخ دهد.
نخستین رویداد فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که از سوی خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد، نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران ۱۴۰۴ بود. موفق شدیم با وجود تورم ۴۰ درصدی، هزینه اجرایی نمایشگاه را ۲۲ درصد کاهش دهیم؛ با احتساب تورم، رقم صرفهجویی به حدود ۵۰ درصد میرسد. در بخش مجازی نمایشگاه کتاب ۱۴۰۴ یکمیلیون و ۸۰۰ هزار نسخه کتاب به فروش رسید؛ این آمار در مجموع، فروش حضوری و مجازی، از افزایش ۷۵ درصدی نسبت به نمایشگاه کتاب سیوپنجم حکایت دارد. بهعبارت دیگر، هزینههای اجرایی را کاهش دادیم و به بخش یارانهها منتقل کردیم، بهطوری که یارانهها ۲ برابر شد. این اقدام، منطبق بر کلانبرنامه وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بهویژه «عدالت فرهنگی» عملیاتی شد؛ بنابراین با تأکید بر حفظ نظم برگزاری نمایشگاه، هزینههای اجرایی را مدیریت کردیم.
با وجود تورم ۴۰ درصدی و اضافهشدن دو بخش جدید، با کاهش ۲۰۰ نیروی انسانی، الکترونیکیکردن فعالیتها، حذف هزینههای غیرضروری، کاهش نشستها و ساماندهی سالنها، هزینههای اجرایی کنترل شد. همچنین یارانه خرید کتاب با هدف توزیع عادلانه، نسبت به سال گذشته دو برابر افزایش یافت. اقدام دیگر برپایی بخش جدید فناوریهای نشر در نمایشگاه بینالمللی کتاب ۱۴۰۴ بود. نخستینبار، فراخوان حضور در بخش «فناوریهای نشر» در سیوششمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران منتشر و نزدیک به ۴۰ ایده از سوی ۱۴ شرکت ارائه شد. تشکیل «پردیس نشر و مرکز نوآوری و کارآفرینی» از نتایج دریافت و خروجی این ایدهها است. اقدام دیگر ساماندهی و بهبود بسیاری از امور خانه کتاب و ادبیات ایران، از جمله بخش فناوری و سرورها است.
رویداد «ایدههای برتر صنعت نشر» با همکاری پارک ملی علوم و فناوریهای نرم و صنایع فرهنگی، در سیوششمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران رونمایی شد. هدف آن شناسایی، حمایت و توسعه ایدههای نوآورانه و فناورانه برای حل چالشهای صنعت نشر و چاپ است. این رویداد با تمرکز بر ظرفیتهای هوش مصنوعی، چاپ هوشمند، فناوریهای نوین چاپ، ترویج کتابخوانی، تحلیل بازار کتاب و اخلاق هوش مصنوعی برگزار و در هفته کتاب در دانشگاه علم و فرهنگ برپا شد. طراحی سامانه الکترونیکی «کارنامه نشر» در سیوششمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، «سامانه الکترونیکی کارنامه نشر» نخستینبار طراحی شد و اطلاعات کتابشناختی و تصویر جلد نزدیک به ۵۰ هزار عنوان کتاب چاپ اول سال ۱۴۰۳ را در اختیار بازدیدکنندگان قرار داد. این سامانه با امکان جستوجوی موضوعی براساس ردهبندی دیویی، دسترسی سریعتر به اطلاعات کتابها را فراهم کرد و پس از نمایشگاه نیز در وبسایت «واکا» فعال ماند.
با وجود تورم ۴۰ درصدی و اضافهشدن دو بخش جدید، با کاهش ۲۰۰ نیروی انسانی، الکترونیکیکردن فعالیتها، حذف هزینههای غیرضروری، کاهش نشستها و ساماندهی سالنها، هزینههای اجرایی کنترل شد. همچنین یارانه خرید کتاب با هدف توزیع عادلانه، نسبت به سال گذشته دو برابر افزایش یافت. با وجود اقدامات انجام شده، چند اقدام دیگر نیز ضروری بهنظر میرسد؛ از جمله تعیین تکلیف مکان برگزاری نمایشگاه، بودجه نمایشگاه (اختصاص ردیف مستقل بودجه برای نمایشگاه)، اصلاح نحوه و شکل اجرای نمایشگاه، ناشران نهادها و سازمانهای دولتی و نهادهای همکار.
تأسیس، توسعه و ارتقای سامانهها و تحول دیجیتال و هوشمندسازی صنعت نشر مجموعهای از سامانهها و خدمات جدید طراحی در حال اجراست؛ از جمله ارتقای سامانه نمایشگاه، سامانه باشگاههای ادبی، پروژه اعلام وصول، ساماندهی بازار کتاب، ارائه API، اصلاح فرایند خرید و توزیع. مرکز کارآفرینی و نوآوری نشر و چاپ (پردیس) و پلتفرم رتبهبندی ناشران، همچنین پروژه مشابهتیابی «همانندجو»، تعیین نرخ مرجع کتاب، اتصال شابک به پنجره واحد دولت، پلتفرم خرید اقساطی کتاب، سرویس جستوجوی داخلی، توسعه نشر الکترونیک و تولید پادکست و معرفی کتابهای ایرانی به زبانهای خارجی در دستور کار قرار گرفته است. ارتقا و بهروزرسانی سامانه نمایشگاه با هدف کاهش هزینه و زمان توسعه و سادهسازی مدیریت فروش و یارانهها، مقرر شد ثبت فاکتور و مدیریت فروش ناشران در نمایشگاه حضوری و همچنین مدیریت اعتبار و یارانه کاربران، در همان پنل ناشران سامانه نمایشگاه مجازی یکپارچه شود.



