بریل؛ هندسهای پایدار و همیشگی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، حسین عبدالملکی، نویسنده و پژوهشگر فعال در حوزه نابینایان، در سخنانی به بررسی مفهوم بریل پرداخت و گفت: بریل به واسطه برجستگیهایش شناخته میشود؛ با نقطهای که بر روی کاغذ ظاهر میشود و زیر انگشتان حس میشود. اما آیا آنچه که در بریل خوانده میشود تنها به همین برجستگیها محدود میگردد؟ پاسخ به این سوال، مفهوم نقطه را از یک برجستگی کوچک فراتر میبرد و به یکی از بنیادیترین سازوکارهای ادراک و دلالت میپردازد: تفاوت. «تفاوت» پیش از آنکه مفهومی مرتبط با بریل باشد، یکی از سازوکارهای اساسی تشخیص و تمایز است. اشیا و نشانهها تنها به واسطه آنچه که هستند، شناخته نمیشوند؛ بلکه نسبت آنها با آنچه دیگر است یا آنچه نیست نیز در شناسایی آنها نقش دارد. در سنتهای مختلف نشانهشناختی نیز، تفاوت، مرز و فاصله از همین منظر اهمیت پیدا کردهاند. عناصر بهطور الزامی در انزوای خود شناسایی نمیشوند؛ نسبت و تمایز میان آنها نیز میتواند در تشخص و دلالتمندیشان تأثیرگذار باشد.
با این حال، هر تفاوت فیزیکی بهطور خودکار واجد چنین کارکردی نیست؛ باید برای ادراککننده قابل درک باشد و در نظمی قرار گیرد که به آن اعتبار تمایزی ببخشد. نقطه در بریل نمونهای ظریف از همین سازوکار است. سلول بریل از شش موقعیت تشکیل شده که در دو ستون سهتایی سازمان یافتهاند. در هر یک از این موقعیتها، نقطه میتواند برجسته باشد یا نباشد. از این منظر، سلول ششنقطهای را میتوان نه تنها به عنوان جایگاه شش نقطه، بلکه به عنوان میدانی متشکل از شش موقعیت دوحالتی نیز در نظر گرفت؛ میدانی که در آن، ترکیب حضور و غیاب نقطه در موقعیتهای مختلف، آرایشهای متفاوتی را شکل میدهد.
اما در اینجا تمایزی ظریف وجود دارد. نبودن نقطه بهخودیخود چیزی نمیگوید. بخش اعظم سطح یک صفحه بریل، فاقد برجستگی است، بدون آنکه همه این فضای خالی بهعنوان «غیاب نقطه» شناخته شود. غیاب، زمانی اعتبار پیدا میکند که در موقعیتی رخ دهد که امکان حضور پیشاپیش برای آن تعریف شده باشد. وقتی یکی از شش موقعیت سلول میتواند حامل نقطه باشد، برجستهنشدن آن دیگر با هر بخش خالی کاغذ یکسان نیست؛ نقطه میتوانست آنجا باشد و نیست. به بیان دیگر، امکان حضور نقطه است که به غیاب آن اعتبار تمایزی میبخشد. این اعتبار، البته تنها محصول قرارداد نیست. تفاوت باید برای بدن نیز قابل ادراک باشد و اینجاست که هندسه استاندارد بریل اهمیت پیدا میکند. شش موقعیت سلول بهطور تصادفی بر سطح پراکنده نشدهاند؛ نسبت مکانی و فاصله آنها از یکدیگر تثبیت شده است. فاصله به اندازهای وجود دارد که موقعیت نقاط از یکدیگر تمایز پیدا کنند و در عین حال آرایش کلی در محدودهای باقی بماند که با حرکت انگشت قابل دریافت باشد.
بنابراین در بریل، موقعیت ثابت است و وضعیت آن تغییر میکند: جایگاهها از پیش معلوماند و این حضور یا غیاب نقطه در آنهاست که از آرایشی به آرایش دیگر تغییر مییابد. از این منظر، فاصله میان نقاط نیز دیگر صرفاً فضای خالی میان دو برجستگی نیست. فاصله بخشی از نظمی است که به موقعیتها تشخص میدهد و امکان میدهد حضور یا غیاب یک نقطه در نسبت با نقاط دیگر فهمیده شود. اگر نسبت فضایی موقعیتها دائماً تغییر میکرد، کاربر در هر مواجهه نه تنها با آرایشی تازه از نقاط، بلکه با هندسهای تازه روبهرو بود. تثبیت این هندسه، میدان تفاوت را تکرارپذیر میکند؛ همان موقعیتها و همان فاصلهها باقی میمانند و فقط وضعیت حضور و غیاب تغییر میکند.
از سوی دیگر، ثبات روابط در یک نظام نشانهای تنها به عناصر آن نظم نمیبخشد؛ تکرارپذیری همان روابط میتواند بهتدریج به آشنایی ادراکی با آن نظم بینجامد. تکرار این مواجهه در طول تجربه خواندن، زمینه شکلگیری نوعی انتظار ادراکی پایدار را فراهم میکند. کاربر مسلط به بریل لازم نیست در مواجهه با هر حرف، مختصات سلول را از نو کشف کند. میدان برای او آشناست و آرایش است که تغییر میکند. از همین رو، بازشناسی یک حرف را نباید الزاماً به بازیابی آگاهانه شماره و وضعیت نقاط آن فروکاست؛ آرایش میتواند بهصورت یک هیئت فضایی تثبیتشده تشخص پیدا کند و در صورت نیاز، به نقاط تشکیلدهنده آن بازگردد. حضور و غیاب نقطه، درون هندسهای ثابت و تکرارشونده، به بخشی از هویت نشانهای واحد نوشتاری بدل میشود.
در اینجا یکی دیگر از ظرفیتهای نقطه آشکار میشود. نقطه کوچک است، امتداد اندکی دارد و فضای محدودی اشغال میکند؛ ویژگیهایی که پیشتر نیز در توضیح تناسب آن با میدان ادراک انگشت و امکان ترکیب چند نقطه در یک سلول اهمیت داشتهاند. اما منطق حضور و غیاب، وجه دیگری از همین مزیت را نمایان میکند. برای آنکه غیاب یک عنصر قابل تشخیص باشد، موقعیت بالقوه حضور آن باید حفظ شود. هرچه واحد پایه فضای بیشتری طلب کند، حفظ موقعیتی که بتوان حضور یا نبودنش را در آن تشخیص داد نیز به میدان بزرگتری نیاز خواهد داشت. نقطه در اینجا مزیتی مضاعف دارد: کوچکی نقطه تنها حضور آن را اقتصادی نمیکند؛ غیاب معتبر آن را نیز اقتصادی میکند. اهمیت این ویژگی با یک مقایسه فرضی روشنتر میشود. اگر واحد پایه یک نظام لمسی نه نقطه، بلکه خط یا شکلی برجسته باشد، حضور آن به امتداد و فضای بیشتری نیاز دارد و برای آنکه نبودنش نیز بهعنوان یک وضعیت متمایز قابل تشخیص باشد، باید میدان بالقوه حضور همان خط یا شکل حفظ شود. نقطه اما موقعیت بسیار کوچکتری میطلبد. به همین دلیل میتوان چندین موقعیت حضور و غیاب را در فضایی فشرده کنار یکدیگر سازمان داد، بیآنکه برای هر «نبودن» ناچار به حفظ سطح وسیعی از فضای خالی باشیم. نقطه از این منظر، تنها واحدی مناسب برای برجستهشدن نیست؛ واحدی کارآمد برای سازماندهی تفاوت نیز هست.
این منطق در مرز سلول پایان نمییابد. همان فاصلهای که درون سلول به تثبیت نسبت فضایی موقعیتها کمک میکند، در مقیاسی دیگر میان سلولهای متوالی نیز نقش پیدا میکند. میان دو سلول درون یک کلمه، فاصلهای اندک اما تعریفشده وجود دارد؛ فضایی فاقد برجستگی که به تفکیک پایان یک آرایش و آغاز آرایش بعدی کمک میکند. در پایان کلمه، این فاصله، صورتی آشکارتر مییابد و یک سلول خالی، مرز میان دو واحد زبانی را مشخص میکند. بنابراین، در یک خوانش نشانهشناختی، فاصله را نمیتوان صرفاً «هیچ» میان دو عنصر دانست؛ فاصله میتواند خود در شکلگیری نسبت، مرز و تمایز میان عناصر مشارکت کند. سه سطح فاصله در بریل نیز از همین منظر، علاوه بر وجه فضایی خود، بخشی از سازمان نشانهای این نظام را شکل میدهند. در همه این موارد، موقعیت و نسبت است که به حضور، غیاب و فاصله کارکرد میبخشد. سطح خالی بهخودیخود نشانه نیست؛ همانگونه که هر برجستگی نیز صرفاً به دلیل برجستهبودن به نشانه تبدیل نمیشود. آنچه اهمیت دارد نظمی است که تفاوتها و مرزها را برای ادراککننده قابل تشخیص و درون نظام نشانهای واجد کارکرد میکند.
از این منظر، بریل را میتوان در سطحی فراتر از تعریف آشنای «نظامی مبتنی بر نقاط برجسته» نیز خواند. آنچه در سلول رخ میدهد صرفاً کنار هم قرارگرفتن چند برجستگی نیست؛ میدانی فشرده و استانداردشده از تفاوتهاست که در آن، امکان حضور به غیاب اعتبار میدهد، فاصله نسبت میان موقعیتها را تثبیت میکند و تکرار این هندسه، بازشناسی آرایش را برای کاربر ممکنتر میسازد. بر این مبنا، این خوانش وجه دیگری از کارگشایی نقطه در نوآوری بریل را آشکار میسازد. نقطه تنها با آنچه به سطح میافزاید کار نمیکند؛ امکان نبودنش نیز در نظمی که پیرامون آن شکل گرفته، واجد کارکرد میشود. کوچکیاش هم حضور را کمهزینه میکند و هم امکان سازماندهی غیاب را؛ هندسه ثابت، جایگاهش را تثبیت میکند و فاصله، آن را در نسبت با دیگر موقعیتها قابل تمایز نگه میدارد. نقطه در بریل، از این حیث، نه تنها ماده برجسته یک خط، بلکه واحدی نشانهای برای سازماندهی تفاوت است. شاید ظریفترین وجه این سازوکار نیز در همین پارادوکس نهفته باشد: در خطی که نقطه با برجستهشدن پدیدارش کرده است، آنچه برجسته نشده نیز در ساخت آنچه خوانده میشود سهم دارد.



