«ترور در تهران»؛ تلاش برای بازسازی بخشی از حافظه تاریخی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، حنان سالمی در مطلبی نوشت: «تنها دو نفر از مقامات کلیدی دولتی باقی ماندهاند. فقط یک انفجار دیگر و پس از آن، همه چیز به پایان خواهد رسید.» با خواندن این جمله، چند ثانیهای در همان صفحه متوقف میشوم و دستانم بر روی کتاب میلرزد. نه به خاطر اهمیت تاریخی آن، بلکه به دلیل شباهت بیش از حد آن به جملهای که هیچکس نمیخواهد واقعیت داشته باشد. گویی کسی نشسته و برای یک کشور، یک شهر و چند نفر، پایانی نوشته و فقط منتظر است تا آن «یک انفجار دیگر» رخ دهد. در کنار ویترین کتابفروشی ایستادهام و به کتاب «ترور در تهران» خیره شدهام. امروز، هشتم شهریور است و این جمله دوباره برایم معنای دیگری پیدا میکند. هشتم شهریور برای ما تنها یک تاریخ در تقویم است؛ یک مناسبت، یک نام و یک یادآوری سالانه. اما «ترور در تهران» باعث میشود نتوانی هشتم شهریور را تنها به عنوان یک تاریخ ساده در نظر بگیری. این کتاب تو را به همان سالها میبرد؛ به تهران روزهایی که ترور دیگر یک اتفاق دور و غریب نبود و خبر انفجار و شهادت بخشی از زندگی روزمره مردم شده بود. شاید به همین دلیل است که وقتی کتاب را ورق میزنم، احساس نمیکنم در حال خواندن یک کتاب تاریخی معمولی هستم، بلکه بیشتر شبیه به بازخوانی یک پرونده قدیمی و آغشته به خون است! پروندهای پر از عکس، بریدههای روزنامه، سند و گزارش که هر صفحهاش به وضوح جلوی چشمان شوکهزدهام قرار میگیرد و میگوید: ببین. این اتفاق افتاده است. این فرد اینجا بوده است. این خبر در آن روز منتشر شده است. این شهر، یک روز به این شکل زندگی کرده است.
محمد گرشاسبی کتاب «ترور در تهران» را نوشته تا ترورهای سیاسی و امنیتی و مسیری که به شکلگیری و دگردیسی سازمان مجاهدین خلق و حوادث تروریستی پس از انقلاب منجر شد را دوباره به تصویر بکشد. اما کتاب به جای آنکه تنها روایت نویسنده را به چشم خواننده بیاورد، از تصاویر، اسناد و بریدههای مطبوعاتی نیز به عنوان بخشی از روایت استفاده میکند و همینجاست که کتاب برای من جذاب میشود. زیرا تاریخ، وقتی تنها با جملات تعریف شود، گاهی بیش از حد دور و ناملموس به نظر میرسد، اما وقتی یک روزنامه قدیمی را میبینی با همان فونت درشت و تیترهای هیجانزده و عکسهای سیاهوسفید، ناگهان درمییابی که افرادی که نامشان را در کتابهای تاریخ خواندهای، یک روز صبح واقعاً روزنامه را ورق زدهاند. واقعاً جلسه داشتهاند. واقعاً از خانه بیرون آمدهاند. واقعاً کسی منتظرشان بوده و سپس، «بوووومب»، یک انفجار آمده و همه چیز را تغییر داده است. صفحات مربوط به هشتم شهریور به همین دلیل تکاندهندهاند. در تصویری که از کتاب میبینم، در کنار روایت حادثه، بریدههای مطبوعاتی همان روزها قرار دارند؛ تیترهایی درباره انتخابات و اوضاع کشور، درست در کنار خبر انفجاری که محمدعلی رجایی و محمدجواد باهنر را از میان ما میبرد. این همنشینی عجیب است؛ زندگی عادی و مرگ، خبرهای روزمره و یک فاجعه، همه در یک صفحه. گویی تاریخ هیچ فرصتی برای مکث نداشته است. صبح، خبرها درباره سیاست و انتخابات و دولت بودهاند؛ چند ساعت بعد، خبر از انفجار منتشر شده است.
اما چیزی که «ترور در تهران» را از یک گزارش خبری متمایز میکند، همین جزئیات است که اجازه نمیدهد حادثه در یک جمله خلاصه شود. کتاب مدام تو را از «چه شد» به «چطور شد» میبرد. از خبر به سند. از اسم به چهره. از حادثه به انسان. و این، به نظر من، مهمترین ویژگی کتاب است؛ اینکه ترور را تنها به عنوان یک مفهوم سیاسی نمیبیند، بلکه آن را وارد زندگی مردم میکند. وارد تهران. وارد ساختمانها. وارد اتاقهای جلسه. وارد خانههایی که پس از یک تلفن، یک خبر یا یک جنازه، دیگر هیچچیزشان شبیه قبل نشد. در بخشهای مختلف کتاب، مسیر یک جریان سیاسی و سازمانی از شکلگیری تا تغییرات و فعالیتهای بعدیاش دنبال میشود و در فصل «شهدای مردمی»، نگاه کتاب از چهرههای سیاسی فاصله میگیرد و به افرادی معمولی میرسد که شاید نامشان کمتر در حافظه عمومی باقی مانده باشد، اما قربانی همین خشونتها شدهاند و من فکر میکنم همین «آدمهای کمتر دیدهشده» یکی از مهمترین دلایلی است که باید این کتاب را ورق زد. ما معمولاً تاریخ را با چند اسم بزرگ به خاطر میآوریم؛ رجایی، باهنر، بهشتی و مطهری. و سپس، خیال میکنیم تاریخ را میشناسیم. اما پشت این نامها، صدها نام دیگر وجود دارد؛ افرادی که شاید هیچگاه قرار نبوده قهرمان کتابهای تاریخ شوند. افرادی که تنها در زمان نامناسب، در مکان نامناسب و در میان خشونتی قرار گرفتهاند که انتخابش نکرده بودند. «ترور در تهران» میخواهد بخشی از همین حافظه را بازپس گیرد و ما را با همین افراد زندگیهای روزمره آشنا کند. به همین دلیل، کتاب را نباید تنها از ابتدا تا انتها خواند و بست. برخی صفحات را باید نگه داشت. برخی عکسها را باید دوباره مشاهده کرد. برخی تیترها را باید بلند خواند و امروز، هشتم شهریور، باید دوباره به همان جمله بازگشت: «تنها دو نفر از مقامات کلیدی دولتی باقی ماندهاند. فقط یک انفجار دیگر و پس از آن، همه چیز به پایان خواهد رسید.» تاریخ، اما همیشه آنطور که تروریستها میخواهند به پایان نمیرسد. گاهی انفجار، افراد را میگیرد؛ اما روایتشان را نه. گاهی ساختمان فرو میریزد؛ اما یک عکس باقی میماند. یک روزنامه باقی میماند. یک جمله باقی میماند. سالها بعد، کتابی باز میشود و دوباره ما را به همان روز میبرد. به همان تهران. به همان هشتم شهریور. تا یادآوری کند که برخی تاریخها را نباید تنها حفظ کرد، بلکه باید همیشه در سینه نگه داشت و «ترور در تهران» دقیقاً از همین کتابهاست؛ کتابی که تاریخ را از لابهلای آرشیو بیرون میآورد، خاکش را میتکاند و آن را درست مقابل چشمان ما قرار میدهد. تا این بار، وقتی میگوییم «هشتم شهریور»، تنها یک تاریخ نگوییم، بلکه یک اتاق را ببینیم، یک انفجار را بشنویم و چند صندلی خالی را به خاطر بیاوریم…



