«دیستوپیا: دنیای تاریک در ادبیات علمیتخیلی»

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – نوید فرخی، نویسنده و مترجم: زمانی که به ژانر علمیتخیلی فکر میکنیم، ممکن است در ابتدا تصاویری از سفینههای فضایی، روباتها، ماشینهای زمان و تمدنهای بیگانه به ذهنمان خطور کند. اما در واقع، این عناصر تنها ابزارهایی هستند که برای طرح پرسشهای عمیقتر به کار میروند. این ژانر بیشتر از آنکه به آینده خود بپردازد، به انسان امروز و ارتباطش با قدرت، فناوری، جامعه و انتخابهایی که میتوانند آینده را شکل دهند، میپردازد. تعاریف مختلفی برای ژانر علمیتخیلی وجود دارد. برخی بر علم و فناوری تأکید دارند و برخی دیگر بر تخیل یا تغییرات اجتماعی. با این حال، بیشتر این تعاریف در یک نکته مشترکاند و آن اینکه علمیتخیلی از تغییرات فرضی برای بازاندیشی درباره انسان، جامعه و آینده استفاده میکند.
با این وجود، زمانی که در کشور ما از «علمیتخیلی» صحبت میشود، بسیاری از مخاطبان تنها به یاد فناوریهای شگفتانگیز آینده میافتند. این تصویر، که چندان هم نادرست نیست، تا حد زیادی نتیجه حضور پررنگ آثار سینمایی و تلویزیونی در شکلدهی به تصور عمومی ما از این ژانر است. فیلمها و مجموعههایی که با بودجههای کلان ساخته میشوند، معمولاً بر نبردهای فضایی، موجودات ناشناخته و فناوریهایی تمرکز دارند که هنوز در زندگی روزمره ما وجود ندارد. به همین دلیل، علمیتخیلی گاهی در ذهن مخاطب به ژانری محدود میشود که تنها به وقایع عجیب و دور از ذهن میپردازد.
با توجه به دلایل ذکر شده، ممکن است این تصور ایجاد شود که علمیتخیلی با شرایط فعلی جامعه ما ارتباط چندانی ندارد. وقتی از آیندهای صحبت میکنیم که انسانها در سیارات دیگر زندگی میکنند، ماشینها کارهای روزمره را انجام میدهند و یا امکان سفر در زمان فراهم شده، این پرسش به وجود میآید که این داستانها چه نسبتی با مسائل واقعی زندگی ما در ایران دارند. در جامعهای که بخش بزرگی از دغدغههای مردم به مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مربوط میشود، پرداختن به جهانهای ناشناخته و فناوریهای خیالی احتمالاً در حالت خوشبینانه نوعی فاصله گرفتن از واقعیت به نظر میرسد. از همینرو، برخی منتقدان این ژانر را گونهای نامتناسب با وضعیت ایران (یا ژانری صرفاً سرگرمکننده) تلقی میکنند.
با این حال، این ژانر را نباید تنها با عناصر ظاهریاش تعریف کرد. سفینه، روبات، هوش مصنوعی یا ماشین زمان، تنها ابزارهایی هستند که نویسنده یا فیلمساز برای طرح پرسشهای خود به کار میگیرد. ممکن است یک داستان علمیتخیلی در دورترین نقطه کیهان اتفاق بیفتد، اما پرسشی که مطرح میکند کاملاً زمینی باشد. مسئله اصلی نه خود فناوری، بلکه تأثیر آن بر انسان و جامعه است. در واقع، علمیتخیلی بیشتر از آنکه پیشبینی دقیقی از آینده باشد، روشی برای تفکر درباره اکنون است. نویسنده با تغییر دادن یک عنصر از جهان آشنا، امکانهای پنهان آن را آشکار میکند. این ژانر میتواند درباره دورترین آیندهها صحبت کند، اما اغلب دغدغهاش انسانی است که اکنون در جهان ما زندگی میکند.
دستوپیا یکی از بارزترین نمونههای این کارکرد علمیتخیلی است. در این زیرشاخه، نویسنده معمولاً آینده را صرفاً برای نمایش فناوریهای شگفتانگیز نمیسازد، بلکه یک روند، یک میل یا یک سازوکار اجتماعی را میگیرد و آن را تا نقطهای پیش میبرد که پیامدهایش دیگر قابل انکار نباشد. مانند نظارت همهجانبه در رمان «۱۹۸۴» اثر جرج اورول که از یک سازوکار امنیتی آغاز میشود و تا نابودی تمام و کمال حریم خصوصی و حقیقت پیش میرود. دیستوپیا و آنسوی رؤیای کمالگرایانه گاهی ترسناکترین تصویر از آینده، جهانی آشفته و ویران نیست، بلکه جهانی است که همهچیز در آن ظاهراً در جای درست خود قرار دارد. رمان «دنیای قشنگ نو» اثر آلدوس هاکسلی دقیقاً چنین جهانی است، جایی که هیچکس بیمار نیست، هیچکس گرسنه نیست و هیچکس غمگین نیست، اما این بهقیمت نابودی عشق، هنر، خانواده، آزادی و حتی خود معنای انسانیت تمام شده است.
دستوپیا میتواند از همین نقطه آغاز شود، از لحظهای که رؤیای نظم، به بهای فرسایش انسانیت محقق میشود. اگر علمیتخیلی را راهی برای تفکر به امکانهای پیشروی انسان بدانیم، آنگاه زیرشاخه دیستوپیا، دیدن یکی از جدیترین و هشداردهندهترین صورتهای این تفکر است. دیستوپیا تصویری از جامعهای را به ما نشان میدهد که در آن زندگی انسان به شکلی عمیق دچار اختلال، محدودیت، فرسایش یا بیگانگی از خود شده است. بدیهی است که اهمیت این گونه ادبی تنها در تاریک و هولناک بودن فضاهایش خلاصه نمیشود. دیستوپیا صرفاً جهانی ویران، جنگزده یا آکنده از خشونت آشکار نیست. چه بسا جهانی باشد منظم، کارآمد، آرام و حتی در ظاهر پیشرفته، اما در لایههای زیرین خود، انسان را از بخش مهمی از کرامت، اختیار، معنا یا پیوندهای انسانیاش تهی کرده باشد.
از همین رو، دیستوپیا را نباید تنها نقطه مقابل اتوپیا دانست، بلکه باید آن را نتیجه افراطی شدن برخی امیال و سازوکارهای انسانی نیز فهمید. میل به نظم کامل، میل به امنیت بینقص، میل به همهجانبه بودن، یا میل به حل کردن پیچیدگیهای زندگی با نسخههایی مطلق و یکدست. در این جهانها، چیزی که در آغاز میتواند معقول، سودمند یا حتی مطلوب به نظر برسد، بهتدریج به نظمی سخت و غیرانسانی و نامنعطف بدل میشود. انسان نیز در چنین نظمی به عنوان واحدی قابل پیشبینی و قابل هدایت دیده میشود.
برای مخاطب ایرانی نیز دیستوپیا لزوماً روایتی دور از تجربه زیسته او نیست. نه از آن رو که واقعیت را عیناً بازنمایی میکند، بلکه به این دلیل که بسیاری از پرسشهای آن ــ از اضطراب نسبت به وضعیت فعلی و شتاب تغییرات فناوری تا فرسایش روابط انسانی و دشواری حفظ معنا در زندگی روزمره ــ برای جامعه امروز قابل لمساند. دیستوپیا با بزرگنمایی این روندها، فرصتی فراهم میکند تا نسبت خود را با جهانی که هر روز پیچیدهتر و پیشبینیناپذیرتر میشود، دوباره بررسی کنیم. این ژانر از دل ترسها، شکافها و روندهای آشنای زمانه ما بیرون میآید و آنها را تا جایی پیش میبرد که ماهیت پنهانشان آشکار شود.
به همین دلیل، دیستوپیا جهانی است که در آن بسیاری از عناصر زندگی معاصر همچنان حضور دارند. در تاریخ این زیرشاخه ادبی، آثاری برجسته چون «۱۹۸۴»، «دنیای قشنگ نو»، «ما» اثر یوگنی زامیاتین یا حتی «جنگ ابدی» و «صلح ابدی» از جو هالدمن (که به ترجمه نگارنده منتشر شدهاند) از نمونههای به شمار میآیند که هر یک به شکلی متفاوت، نسبت انسان با نظم، قدرت، فناوری و آزادی را به پرسش میکشند. این آثار، با وجود تفاوتهای روایی و تاریخی، همگی در یک نکته مشترکاند و آن اینکه نشان میدهند چگونه آینده میتواند بهتدریج به سمتوسویی پیش برود که انسان را از اختیار، فردیت و امکان زیست عادی دور کند.
در پایان، باید گفت که ژانر علمیتخیلی را تنها نباید به سرگرمی یا نمایش فناوریهای آینده محدود کرد. ارزش اصلی این گونه ادبی در آن است که با شبیهسازی واقعیت موجود به شیوهای غیرمستقیم، امکان تازهای برای فهم همان واقعیت فراهم میکند.



