زندگی و دوران عبدالله نورانی؛ زاهدی با استعدادهای بینظیر

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، بیستوششمین جلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» که به قلم علی صادقزاده وایقان نگاشته شده، به زندگی و فعالیتهای فرهنگی عبدالله نورانی اختصاص یافته است. این اثر توسط خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است. گاهی بزرگی در زندگی ساده و بیادعا نمود پیدا میکند. عبدالله نورانی، دانشمندی که نامش در میان بزرگان عصر خود میدرخشید، با عبایی کهنه و کیف پارچهای ساده، از صندلیهای مخصوص هیئتهای ژوری و مراسمهای مجلل دوری میکرد. او نه تنها از مقام و ریاست فراری بود، بلکه حتی در زمان مرگ نیز از شکوه و تشریفات پرهیز کرد. وصیت او به وضوح بیانگر این امر بود: «بدون تشریفات، در نزدیکترین گورستان عمومی مرا دفن کنید.» او نمیخواست حتی در مرگ، مزاحم غبارنشینان دنیا شود یا با برگزاری مراسم، شکوهی کاذب به نام خود بیفزاید. این همان «زهد بیادعا» بود که همکارانش از او روایت میکردند؛ مردی که اگر در میانه غیبت میدید، با ظرافت کلام، حقیقت را از لایه تهمت عبور میداد تا حرمت انسانی را حفظ کند. او حکیمی بود که آموخته بود چگونه میان «بار حکمت» و «نفس انسانی» توازن برقرار کند؛ به گونهای که حکمت در وجودش جاری بود و او را به زیر بار سنگین خود خم نمیکرد.
عبدالله نورانی، هفتمین فرزند نوروزعلی نورانی و بیبی فاطمه علیمردانی، در سال ۱۳۱۰ در نیشابور به دنیا آمد و تا هفدهسالگی در این شهر زندگی کرد. پدر و مادر او و دیگر خویشانش همگی اهل علم و نیشابوری بودند. پدرش از علمای علوم قرآنی و قراء طراز اول نیشابور بود و به تحصیل علوم قرآنی و طلبگی فرزندانش علاقهمند بود. روحیه و عشق عبدالله بهعنوان آخرین فرزند خانواده، او را به یادگیری زبان عربی علاقهمند کرد و چون هنوز مدرسه طلاب نیشابور (مدرسه گلشن) افتتاح نشده بود، هر جا که صحبت از زبان عربی بود، به آنجا میرفت. پس از شهریور ۱۳۲۰ که مدرسه گلشن نیشابور برای طلاب تأسیس شد، استاد با آنجا ارتباط برقرار کرد. از سال ۱۳۲۵ بهطور رسمی تحصیلات حوزوی خود را آغاز کرد و از محضر مرحوم شیخ عبدالصاحب مروی و شیخ محمدرضا محقق نیشابوری بهره برد. پس از سه سال طلبگی و تدریس در نیشابور، سفری به نجف و کربلا کرد و پس از زیارت، چند ماهی در آنجا ماند و در محضر برخی از علما تلمذ کرد. استاد در مورد سفرش به نجف میگوید: «قبل از اینکه برای درس به مشهد مشرّف شوم، سفری به کربلا و نجف رفتم و مدتی در نجف و کربلا، در مدرسه صدر و مدرسه بخارایی و مدرسه سیدکاظم یزدی علمایی را دیدم که بعدها مرحوم شدند. در نجف هم برای ما نعمت بزرگی بیشتر از درس بود و مأنوس شدیم که وقتی طلبه سیوطی و مغنی میخواند، باید لهجه عربی یاد بگیرد.»
در طول سالهای ۱۳۳۴ تا ۱۳۳۸، ضمن تحصیل در مشهد، در تعطیلات به قم مشرف میشد و از محضر برخی از علما بهره میبرد. در تهران نیز همزمان با تصحیح، تحقیق و تدریس از محضر آیات عظام شیخ محمدتقی آملی، سید ابوالحسن رفیعی قزوینی، میرزا ابوالحسن شعرانی و سید محمدکاظم عصار نیز استفاده کرد و به فقیهی معقول و متأله تبدیل شد و در رشتههای ادبیات عرب، منطق، اصول فقه، علم کلام، اخلاق، تفسیر قرآن مجید، فلسفۀ مشاء و اشراق و حکمت متعالیۀ ملاصدرا، تا اخذ اجازاتی از برخی علما پیش رفت. با تشویق و دعوت شهید مرتضی مطهری، در سوم آبان ۱۳۴۷ به تهران آمد و پس از سه روز اقامت در منزل حاج تقی کَنی، در جوار مسجد کَنی قریۀ حسینآباد لویزان سکنی گزید و بهعنوان امام جماعت و مبلغ دینی فعالیت کرد. پس از مدتی، این نوع زندگی را برای خود که میبایست با کتابخانهها، علما و دانشمندان سر و کار داشته باشد، مناسب نیافت و از مرداد ۱۳۵۴ در خانهای محقر و مرطوب نزدیک میدان امام حسین (ع) اقامت گزید. در تابستان ۱۳۵۸ مجدداً به حسینآباد لویزان رفت، اما چون احساس کرد دعوتکنندگان قصد بهرهبرداری شخصی از حضورش را دارند، پاییز همان سال به خواهش دکتر مهدی محقق به آپارتمانی کوچک، روبهروی منزل ایشان در یوسف آباد رفت و تا پایان عمر در همان منطقه زندگی کرد.
استاد از سال ۱۳۵۲ به دعوت استاد محقق، در دانشکدههای ادبیات و علوم انسانی، علوم تربیتی و از سال ۱۳۵۴ به توصیه شهید مطهری در دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، بهعنوان استاد مدعو و حقالتدریسی، در دورههای کارشناسی، کارشناسیارشد و دکتری، موضوعات فلسفه، کلام، تاریخ مذاهب و سیره معصومین (ع)، تاریخ تمدن اسلامی، متون فلسفی، فلسفۀ ملاصدرا، منطق قدیم، صرف و نحو عربی، شرح دیوان متنبّی و کلیات فلسفۀ اسلامی را تدریس کرد. فعالیت موفق او در دانشکده الهیات موجب شد که شهید دکتر مفتح، سرپرست وقت دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ابتدا با تشکیل جلسه در ۳۰ / ۳/ ۱۳۵۸ در گروه فلسفه و حکمت اسلامی، با حضور شادروان دکتر ابوالقاسم گرجی و دکتر علیرضا فیض، ضمن بررسی پیشینۀ علمی و پژوهشی، تحقیقات استاد نورانی را معادل دکتری دانسته و صلاحیت تدریس ایشان را تأیید کند و سپس با ارسال نامه به مدیریت موقت دانشگاه تهران، استخدام رسمی استاد را تقاضا کند. در این سالها، امامت نماز جماعت دانشگاه تهران را نیز بر عهده داشت. او همچنین مشاور رئیس دانشکده، عضو شورای پژوهشی و شورای تحصیلات تکمیلی گروه فلسفه و کلام اسلامی، متخصص و کارشناس در کتابخانۀ دانشکده برای خرید کتاب و سایر اشیاء، مسئول انتخاب و خرید کتب مورد نیاز دانشکده و مسئول دفتر احیاء آثار خطی دانشکده بود. علاوه بر این، با دانشگاههای قم، امام صادق (ع) و دانشکده افسری ارتش همکاری و در مدارس علمیۀ تهران نیز گهگاه تدریس و سخنرانی میکرد. او پس از ۲۴ سال و ۷ ماه سنوات قابل احتساب، در ۱/ ۲/ ۱۳۷۹ با رتبۀ دانشیاری از دانشگاه تهران بازنشسته شد.
ثمرۀ ازدواج استاد نورانی در سال ۱۳۳۸ با خانم طیبه بحری، فرزند سید علی کبر، چهار فرزند به نامهای مصطفی، مرتضی، حکیمه و محسن است. استاد عبدالله نورانی از شخصیت و ویژگیهای اخلاقی برجستهای برخوردار بود که برخی از آنها از زبان دوستان و همکارانش به شرح زیر است: ۱. تندیس فروتنی و سادهزیستی: او در خانهای محقر و در نهایت سادگی زندگی میکرد. نجفقلی حبیبی میگوید: «به نظر من، او با دنیا زاهدانه برخورد کرد و گرچه بزرگ بود اما کوچک زیست.» او از اسراف پرهیز میکرد. مهدی محقق میگوید: «مرحوم نورانی خود و فرزندانش در ساختن بنائی در آن زمین که تا آخر عمر در آنجا میزیست شرکت داشتند.» احمد بهشتی دربارۀ او میگوید: آنچه در ایشان نبود، غرور علمی، شخصیتی، عُجب و تکبّر بود؛ و آنچه در ایشان بود، خلق و خویی بود که باید، بحق، گفت: تجلّی خلق و خوی اسلامی بود. … او ساده زیستی را به تعبیر حضرت امام (ره) کاملاً حفظ کرده بود. اکنون همه مبهوتند که چرا به فرزندان گرامی و همسرشان سفارش کردهاند که حتی برایش مجلس ختم نگیرند و در گورستان عمومی دفنش کنند و از برگزاری مراسم تشییع خودداری کنند؟ ولی برای ما که چند سالی با او همکار و معاشر بودهایم، عجیب نیست. ما استاد نورانی را اینگونه شناختیم. او که عمری از تشریفات ظاهری و تعارفات عرفی حذر کرده بود، چگونه راضی میشد که به بهانۀ ارتحالش تشریفات و تعارفات معمول گردد؟! بارها بهعنوان داور در جلسات دفاع دکتری که در سالن آمفیتئاتر دانشکدۀ الهیات برگزار میشد، شرکت میکرد، ولی متواضعانه در صف مستمعین مینشست و حاضر نمیشد که بر صندلیهایی که برای هیأت ژوری آماده شده بود، تکیه بزند. همچنین لباس نو و فاخر نمیپوشید. لباس تابستان و زمستانش یکی بود؛ جز اینکه در زمستان جلیقهای میپوشید و خود را از سرما مصونیت میبخشید. اکبر ایرانی میگوید: دانشمندی بیریا و بیادعا، با عبا و قبایی کهنه اما تمیز بود. کیسهای پارچهای به رنگ قهوهای، کیف دستی او بود. هر وقت میخواستم به زیارتش بروم، مهلت نمیداد و خودش میآمد. حافظۀ غریبی داشت و فیالبداهه خطابه میکرد و شنونده را تحت تأثیر قرار میداد. در وقت حیات، تن به تکریم و تجلیل از خود نداد. نه اهل ریا بود و نه زهد فروش، نه از عقل میلایید و نه طامات میبافید. او تندیس فروتنی و وارستگی بود. مهدی محقق میگوید: «بسیار متواضع و از دنیا کنارهگیر بود، یعنی واقعاً زاهد بودند، زاهد به معنای واقعی کلمه یعنی بدون ادعا.»
۲. پرهیز جدی از غیبت: او اهتمام جدی و سختی در پرهیز از غیبت دیگران داشت و اگر هم در مجلسی و محفلی احساس میکرد که غیبت دیگران میشود، جوری سخن گوینده را توجیه و تعبیر میکرد که صورت غیبت پیدا نکند.
۳. احترام به فقه و فقها: او برای علم فقه در بین سایر علوم اسلامی و فقها در بین سایر علمای اسلامی احترام خاصی قائل بود. معتقد بود با علم فقه میتوان مملکت و شئون مختلف مربوط به مردم و جامعه را اداره کرد، زیرا فقه و فقهای آگاه و راستین را نجاتبخش انسانها و جوامع میدانست.
۴. سیاستمدار و روشنفکری آگاه و منتقدی سازنده: او یک روحانی و آخوند خشک نبود. در جریان حسینیۀ ارشاد با شریعتی و مطهری ارتباط نزدیک داشت و در عین حال خطر روشنفکران غر بزده را هم گوشزد میکرد. ضمن تعقیب اخبار داخلی و رسانههای بیگانه و آگاهی از مسائل سیاسی، یک منتقد اجتماعی نیز بود. گاه با صراحت، گاه با اشاره و گاه با طنز و شوخی از اوضاع نابسامان اجتماعی در کشور انتقاد سازنده میکرد.
حیات کتابشناسانه استاد نورانی پس از طی مراحل و مدارج علمی، ۲۰ سال در مشهد به کار علمی، تدریس و نشر معارف اسلامی، با همراهی بزرگانی همچون سیدعلی موسوی بهبهانی، دکتر علی شریعتی، احمد آرام، مرتضی مطهری، محیط طباطبایی، علیمحمد عامری، حبیب یغمایی و حسن مبرهن اشتغال داشت. نورانی از طریق شهید مطهری به حسینیۀ ارشاد و برخی مراکز فرهنگی دیگر راه یافت. همکاری با بزرگان علم و ادب و همراهی با احمد آرام، محمدتقی محقق، محمدتقی دان شپژوه، مهدی محقق و ایرج افشار او را در فعالیت علمی کارآمد کرده بود. پژوهش در کنار استادان دانشگاههای تهران و آشنایی با روشهای جدید نسخهپژوهشی و پژوهشهای مختلف، او را به کار تصحیح نسخههای خطی و پژوهش در این عرصه ترغیب کرد. استاد نورانیِ کتابشناس، فرهنگ آشنا و پژوهشگر، در احیاء میراث علمی، تلاش وافر در دستیابی نسل امروز به آثار ارزشمند پیشینیان داشت. او روزگار خود را نیک میشناخت و میدانست که با عبور از دورۀ دستنویس به دورۀ تایپ و چاپ، رخنههایی بین نسل امروز و فردا و آثار پیشینیان به وجود میآید؛ آثار گذشتگان بصورت دستنویس و نسخۀ خطی در موزهها و بخشهای نسخ خطی کتابخانهها نگهداری و محبوس خواهند شد و محقق امروزی در پی آشنایی با دیدگاههای سیاسی، فلسفی، اخلاقی و… با نسخ خطی میزیست و به آنها علاقه داشت و سلامتی خود را به پای احیاء آنها بذل کرد. هدف نورانی، دریدن پردۀ غفلت نسل ما و نسل فردا از سرمایۀ علمی تمدّن اسلامی بود. او علیرغم آنکه زحمات فراوانی در تصحیح متون فلسفی و کلامی متحمل شده بود و دشواریهای طاقتفرسای حروفچینی سربی در چاپخانهها را تجربه کرده بود، در تلاش بود کتب و میراث علمای اسلامی و بهویژه علمای تشیع، در زمینههای فقهی و حدیثی و علمی، بهنحو شایسته و آبرومندی چاپ و منتشر گردد. احیای میراث مکتوب و نسخههای خطی و بازخوانی و انتشار آنها بهنحو زیبا و هنرمندانه، به دنبال نشر معارف قرآنی و میراث اهل بیت (ع)، از آرزوهای استاد بود و تلاش در راه تصحیح و چاپ نسخ خطی بزرگان این مرز و بوم گواه آن است. استاد نورانی علاوه بر تدریس و اهتمام به تولیدات علمی دانشجویان در دانشگاههای مختلف و حوزههای علمیه، تبلیغ دین و اقامۀ نماز جماعت، منشاء خدمات زیادی بوده است. اشارۀ مقام معظم رهبری به «ذوفنون» بودن استاد نورانی در پیام تسلیتش، در مورد تخصّص و خدمات استاد نورانی کفایت میکند.
۱. کتاب، کتابخانه و کتابشناسی: علاقۀ وافر استاد به مطالعه، کتاب و کتابخانه کاملاً مشهود و ستودنی بود.



