روایت یک زندگی تاریخی تنها با یک کتاب!

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد – رویا سلیمی؛ بررسی شخصیتهای تأثیرگذار سیاسی همواره یکی از روشهای شناخت تاریخ است که قدمت زیادی ندارد. این شناخت از طریق تحلیل رویدادهای مرتبط با افراد درگیر در حوادث تاریخی، ابعاد نادیده و کمتر مورد توجه قرار گرفته از وقایع را عموماً روشن میسازد. حسین شاهحسینی، عضو شورای مرکزی جبهه ملی و نخستین رئیس کمیته ملی المپیک پس از انقلاب، از چهرههای شناختهشده و تأثیرگذاری است که در متن و حاشیه رویدادهای مهم سیاسی حضور داشته است. پرداختن به شخصیت او میتواند درک عمیقتری از حوادث تاریخ معاصر ایران به ارمغان آورد.
فیلم مستند «بچه اودلاجان» به کارگردانی منوچهر مشیری و تهیهکنندگی سعید رشتیان، تصویری از زندگی حسین شاهحسینی ارائه میدهد. سوابق مبارزاتی او در دوران قبل و بعد از انقلاب، او را به شخصیتی قابل مطالعه تبدیل کرده است. مستند با استفاده از چندین ابزار به معرفی سوژه پرداخته و این ابزارها با رویکرد مستندساز در ارائه تصویر مطلوب از شاهحسینی همراستا است. گفتوگو با دو فرزند شاهحسینی به عنوان منبع اصلی روایت در مستند مورد استفاده قرار گرفته است. این دو شخصیت، هر یک به تناسب دانش و بینش سیاسی و اجتماعی خود، به برخی خاطرات از زندگی پر فراز و نشیب پدرشان میپردازند. خاطراتی که نگاهی خاص و محدود به سیر سیاسی زندگی این شخصیت دارد.
آنها در روایت خود بر بیان وقایعی تمرکز میکنند که پدرشان را به عنوان مبارزی خستگیناپذیر، چه قبل و چه بعد از انقلاب، معرفی میکند. نوع دستگیری، بازجویی و چالشهایی که شاهحسینی در مسیر مبارزاتی خود تجربه کرده، از دید دختر و پسرش روایت میشود. این رویکرد، البته بخشی از زندگی و فعالیتهای اجتنابناپذیر شاهحسینی را در روند مبارزاتیاش به تصویر میکشد؛ اما تنها بخشی از مجموع فعالیتها، شخصیت، دستاوردها و دیدگاه او از سالهای ملی شدن صنعت نفت تا روزهای پایانی عمرش را نشان میدهد. همچنین، روایت این دو نمیتواند به عنوان سندی معتبر برای تاریخنگاران مورد استفاده قرار گیرد.
خاطراتی که تنها از یک کتاب، هرچند حاوی روایتهای تلخ و شیرین از زندگی سوژه با دیدگاه نزدیکان باشد، میتواند بخشی از کار محقق در شناخت شخصیت باشد، اما تنها بخش کوچکی از واقعیت را در بر میگیرد. این بخش کوچک، بیشترین سهم از فیلم مشیری را به خود اختصاص داده است. در کنار این مصاحبهها، نریتور نیز در میان پلانهای متعدد به بیان بخشی از خاطرات شاهحسینی میپردازد. این خاطرات از کتاب «هفتاد سال پایداری» نوشته امیر طیرانی استخراج شده است. در تیتراژ فیلم نیز این کتاب تنها منبعی است که فیلمساز برای تکمیل روایت خود در کنار مصاحبه با دو فرزند شاهحسینی از آن بهره برده است. این کتاب در دو جلد، حاصل بیش از ۴۰ جلسه گفتوگو در قالب تاریخ شفاهی است. جلد نخست آن به خاطرات او از دوران کودکی تا سال ۱۳۶۰ اختصاص دارد که در سال ۱۳۸۶ از سوی انتشارات چاپخش منتشر شد. جلد دوم این کتاب نیز به روایت خاطرات چهرههای سیاسی از زبان شاهحسینی پرداخته است.
در واقع، تنها منبع قابل استناد فیلم، استفاده از برخی اطلاعاتی است که از کتاب طیرانی استخراج شده است. اتکا به یک منبع برای روایت پرتره شخصیتی که حوزه فعالیت و اقداماتش محدود به یک جریان و تاریخ مشخص نمیشود، نقطه ضعفی است که شناخت مخاطب را نسبت به سوژه ناقص میگذارد. شاید این کتاب یکی از مهمترین منابع قابل رجوع برای استفاده در روایت باشد، اما اکتفا به یک کتاب در بررسی شخصیتی تاریخی و سیاسی به اشباع در شناخت آن نمیانجامد. ضمن اینکه زمان محدود فیلم در استفاده از این منبع نیز عامل دیگری در روایت تکبعدی مستندساز است.
در این میان، آنچه در زمان کم اهمیت خواهد بود، انتخاب و گزیدهگویی از میان انبوه اطلاعاتی است که در خاطرات و گفتارهای شاهحسینی و اطرافیانش مطرح میشود. بیشتر این گفتهها و شنیدهها بدون بهرهبرداری درست و توضیح کافی به شکلی شتابزده ارائه میشود. مسائلی مانند گرایش پدر شاهحسینی به سوسیالیستها و در ادامه علاقه شخص او به این ایدئولوژی، تنها در حد چند روایت از زبان نریتور بیان شده و به سرعت موضوعات دیگر مطرح میشود. برخورد گزینشی با اسناد این گرایش در کنار شکنجه پدر شاهحسینی در عصر پهلوی اول، نقش و جایگاه او در جنبشهای سوسیالیستی و علقههای مذهبی و دینی این خانواده و تأثیر آن بر انتخاب مبارزه با رژیم شاه از نکات بسیار مهمی است که مستند آنها را نادیده میگیرد.
علاوه بر این، علت پیوستن به جبهه ملی و پایبندی به موازین و آرمانهای آن تا پایان عمر نیز سوالات زیادی را در ذهن مخاطب باقی میگذارد. آنچه بیش از هر چیز مستند را از ارائه تصویری کامل و جامع از شخصیت و فعالیتهای حسین شاهحسینی باز میدارد، تمایل مستندساز به یک قرائت خاص و چیدن پازلهای مورد نظر در رسیدن به شمایلی است که او میخواهد از سوژه ارائه دهد. در حالی که محقق در میدان تحقیق باید فارغ از علاقه و گرایش خاص به نگاه و حزبی مشخص، به روایتی دست یابد که تصویری جامع و قابل استناد از سوژه مورد تحقیق خود ارائه دهد.
برخورد گزینشی با سوژه در «بچه اودلاجان» حتی در انتخاب عکسها و اسناد نیز به وضوح قابل مشاهده است. انتخابی با رویکرد و نگاه مشخص که سعی در بازتولید گفتمانی دارد که در آن، رسیدن به عدالت و آزادی علیرغم تلاشها و مبارزات خستگیناپذیر افرادی مانند شاهحسینی، به بار ننشسته است. این قرائت نه با فعالیت و علایق شاهحسینی همخوانی دارد و نه بر واقعیت تاریخی صحه میگذارد.



