ناگفتههای چاپخانه «جودت» و تأثیر آن بر تاریخ فرهنگی اردبیل

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، تابستان امسال شاهد انتشار کتابی بودیم که نتیجه سالها تحقیق میدانی حیدر محمدیان اردی، پژوهشگر مطبوعات و ایرانشناس اردبیلی است. به جرات میتوان گفت که کتاب «تاریخ جودت، ناگفتههای چاپخانه و روزنامه اردبیل»، معتبرترین منبع تاریخی از اردبیل در بازه زمانی ۱۳۰۶ تا ۱۳۲۵ به شمار میآید و مرجع مهمی از تاریخ فرهنگی، اجتماعی و سیاسی آن دوران محسوب میشود. حیدر محمدیان اردی همچنین آثار دیگری چون «پیشگامان چاپ اردبیل»، «تاریخ هنر صحافی و مجلدسازی اردبیل»، «خاطرات یک خبرنگار» و «صحافخانه سرای حاج احمد» را به رشته تحریر درآورده است؛ اما بیشتر او را با کتاب «تاریخ مطبوعات اردبیل» میشناسند که در سال ۱۳۸۰ منتشر شد و شهرت تحقیقات علمی و میدانی او را در زمره «تاریخ مطبوعات پژوهان ایران» قرار داد. به مناسبت «روز صنعت چاپ»، فرصتی فراهم شد تا با صاحب «مجموعه موزهای چاپ و مطبوعات اردبیل» و نویسنده کتاب «تاریخ جودت» گفتوگو کنیم. در این مصاحبه، نویسنده به معرفی این کتاب تازه منتشر شده پرداخته است.
از ویژگیهای ظاهری کتاب و دلیل نامگذاری آن بگویید. کتاب «تاریخ جودت» در قطع پالتویی و شامل ۱۴۰ صفحه است که به ۲۳ موضوع مختلف از چاپخانه، روزنامه و زندگی و خدمات «حسن جودت» میپردازد. این کتاب در واقع مجموعهای از مطالب دو کتاب «تاریخ مطبوعات اردبیل» و «پیشگامان چاپ اردبیل» به همراه ناگفتهها، اسناد و عکسهای جدیدی است که پس از سال ۱۳۸۰ گردآوری شده است. در ابتدا تصمیم بر این بود که نام کتاب «خاندان جودت» باشد، اما با توجه به نظرات دوستان محقق، عنوان «تاریخ» به آن افزوده شد و به نظر من «تاریخ جودت» مناسبتر از «خاندان جودت» است. همچنین کتاب دیگری با موضوع چاپخانه و روزنامه جودت آماده شده که با عنوان «اردبیل در اخبار روزنامه جودت، ۱۳۲۵ – ۱۳۰۶» مهمترین خبرهای این روزنامه محلی را شامل میشود.
حسن جودت کیست؟ «حسن جودت» یکی از شخصیتهای مهم تاریخ معاصر اردبیل است که در تیرماه ۱۲۷۴ در کوچه میزان محله قنبلان اردبیل به دنیا آمد. او چاپخانهدار و روزنامهنگاری بود که به مدت بیست سال «چاپخانه جودت و روزنامه جودت» را در اردبیل اداره کرد و برای مردم آیندهای روشن را متصور شد. در نهایت، او همه دارایی خود را در قمار فرقه دمکرات آذربایجان از دست داد و به دور از زادگاهش درگذشت. در برخی از متون، نویسندگان و سخنرانان درباره دو شخصیت «حسن جودت و حسین جودت» دچار اشتباهاتی میشوند و اطلاعات نادرستی ارائه میدهند. هر دو شخصیت در مسیر مشابهی به دنبال حزب توده و فرقه دمکرات آذربایجان بودند و سرنوشت ناگواری را برای خود رقم زدند. «حسین جودت» نیز نویسنده، روزنامهنگار، مترجم و فعال سیاسی بود که تا آخر عمر در مرام خود ایستادگی کرد و پس از انحلال حزب توده در اردیبهشت ۱۳۶۱ دستگیر و در ۹۶ سالگی در زندان اوین درگذشت.
جودت چه جایگاهی در تاریخ چاپ و کتابفروشی اردبیل و آذربایجان داشت؟ پدر حسن جودت، «حاج محمدحسین»، از تجار مشهور اردبیل بود که با روسیه و قفقاز ارتباط داشت و این روابط باعث شکلگیری شخصیت آیندهنگر او شد. او متوجه شد که جهان در حال مدرنیته شدن است و با آغاز مشروطه، قوانین اداری مجلس شورای ملی جایگزین دستورات شاه و حاکمان شد. به همین دلیل، از سال ۱۳۰۳ «بنگاه جودت» را برای تأمین نیازهای دولتی با عمدهفروشی کاغذ و نوشتافزار در بازار اردبیل تأسیس کرد و کتابفروشی جودت نیز یکی از ارکان اصلی این بنگاه بود. در آن زمان، بنگاه به تشکیلات اداری منسجم بازرگانی اطلاق میشد. در سال ۱۳۰۴، او به همراه برادرانش ماشینآلات یک چاپخانه مجهز را خریداری کردند و راهاندازی چاپخانه همزمان با تحولات جهانی بود.
مجوز انتشار روزنامه «جودت» به صاحب امتیازی «میرزا غلامحسین» معروف به غلامحسین حبیبالهی در ۱۳ تیر ۱۳۰۶ صادر شد و شماره نخست این روزنامه در روز دوشنبه ۱۶ مرداد به مدیریت حسن جودت چاپ گردید. با احداث خیابان پهلوی در سال ۱۳۰۹، جودت چهار مغازه متصل را خریداری کرد و علاوه بر تجارتخانه، دفتر چاپخانه و روزنامه را نیز به این مغازهها منتقل کرد. از سال ۱۳۰۹، عدهای در اردبیل و مناطق اطراف به اتهام راهاندازی عقاید کمونیستی دستگیر شدند که حسن جودت و خانوادهاش نیز در میان آنها بودند و به بازداشتگاه شهربانی تهران منتقل شدند، اما پس از مدتی آزاد شدند.
عاقبت این بنگاه و کتابفروشی چه شد؟ کتابفروشی جودت که از سال ۱۳۰۳ در «راسته بازار» فعالیت میکرد، در سال ۱۳۱۲ به برادرش حاج علی نجات واگذار شد. پس از وقایع سوم شهریور ۱۳۲۰ و تعرض روسها به خاک کشور، جودت به دلیل جایگاه مردمیاش در دام آنها گرفتار شد و به یکی از ارکان اصلی فرقه دمکرات آذربایجان تبدیل گردید و حتی به مقام معاونت ریاست مجلس آذربایجان و وزارت کار رسید. در سال ۱۳۲۴ با حمایت فرقه دمکرات آذربایجان، ماشین چاپ مجهزی در چاپخانه جودت نصب شد. اما در ۱۹ آذر ۱۳۲۵، لشگر قوام وارد آذربایجان شد و دو روز بعد تشکیلات فرقه دمکرات آذربایجان از هم پاشید. با سقوط فرقه دمکرات، در روز پنجشنبه ۲۱ آذر در اردبیل آشوب و بلوا به راه افتاد و چاپخانه مورد قهر قرار گرفت و طعمه حریق شد.
اکنون اثر یا نشانهای از این چاپخانه وجود دارد؟ پس از آتشسوزی، کسی از آن چاپخانه دست خالی برنمیگشت و عدهای حروف سربیاش را غارت کردند و عدهای دیگر به جان دستگاههای چاپ افتادند. بدین ترتیب، با خاموش شدن شعلههای آتش، صدای روزنامهنگاری در اردبیل برای مدتها خاموش شد. در این چاپخانه، علاوه بر چاپ کتابچههای متعدد، دو جلد کتاب به نامهای «قانون دهبانی» در سال ۱۳۱۹ و «سفر ۱۵ روزه باکو» به قلم حسن جودت در سال ۱۳۲۴ چاپ شده است. بعد از سقوط فرقه دمکرات آذربایجان، جودت در آذربایجان ماند و در خرداد ۱۳۲۶ دستگیر و زندانی شد. او پس از چند ماه شامل عفو عمومی شد و راه تهران را در پیش گرفت و تا پایان عمر از چاپ و روزنامهنگاری دوری کرد و در نهایت در سوم آذر ۱۳۴۶ درگذشت و در جوار امامزاده عبدالله شهر ری به خاک سپرده شد.
در آن دوران، نبود آگهی و تبلیغات چگونه چاپخانه و روزنامه جودت بیست سال دوام آورد؟ تا اواسط سال ۱۳۱۲، روزنامه جودت درآمد خاصی نداشت و انتشار آن با مشکلاتی روبهرو بود. حسن جودت به سختی میتوانست هزینه چاپ روزنامه را تأمین کند، زیرا تبلیغات در مطبوعات جایگاهی نداشت و هزینه کاغذ نیز بالا بود. اما از سال ۱۳۱۲ با تشکیل اداره ثبت اسناد در اردبیل و چاپ آگهیهای مختلف، هزینه روزنامه تا حدودی تأمین شد. روزنامه جودت در ۴ یا ۸ صفحه و گاه در شمارههای فوقالعاده به ۱۲، ۳۰، ۳۶، ۵۰ و حتی ۵۴ صفحه نیز میرسید. از سال ۱۳۱۶ با خرید مقدار زیادی حروف سربی، چاپ و انتشار روزنامه دچار تحول کلی شد و روزنامه جودت از دو شماره به سه شماره در هفته رسید. دو سال بعد، جودت اقدام به خرید دستگاه جدید چاپ نیمه اتوماتیک کرد تا نشر روزنامه به دلیل کمبود ماشین چاپ، در سه شماره ثابت بماند. اما در اواخر سال ۱۳۱۸، کاغذ گران شد و جودت نامهای به فرماندار نوشته و خواستار چاپ آگهیهای دولتی در روزنامه شد.
از خانواده جودت کسی در چاپخانه و روزنامه فعالیت داشت؟ غلامحسین حبیبالهی، سومین فرزند حاج محمدحسین و صاحب امتیاز روزنامه، مقالاتی در روزنامه چاپ میکرد. نام غلامحسین برای نخستین بار با قضیه خرید بیشهزاری به نام «حصارلی باغ» در سال ۱۳۰۳ همراه است. او درخواست مجوز روزنامهای برای اردبیل کرد و امتیاز «روزنامه جودت» در ۱۲ تیر ۱۳۰۶ صادر و شماره نخست آن در ۱۶ مرداد همان سال به نام وی و مدیریت حسن جودت منتشر شد. شرایط مرزی بودن منطقه با شوروی و فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی غلامحسین باعث شد تا او در سال ۱۳۰۹ به اتهام کمونیستی بودن تحت تعقیب قرار گیرد و برای بازجویی به تهران و تبریز فراخوانده شود. قبل از وقایع شهریور ۲۰، غلامحسین مدتی کارمند شهرداری تهران شد و سپس به اداره خواربار رفت و در نهایت در سال ۱۳۱۸ برای مدت یک سال بخشدار خلخال و شهردار هروآباد شد. در سال ۱۳۲۱، استانداری استان سومین بار وی را برای بخشداری خلخال به وزارت کشور معرفی کرد؛ اما وزارت کشور موافقت نکرد و حکمی برای وی صادر نشد. اشتغال جودت در امور فرقه باعث شد تا از بهمن ۱۳۲۴ عنوان مدیرمسئول از روزنامه حذف و تنها نام غلامحسین حبیبالهی به عنوان صاحب امتیاز و سردبیر در شناسنامه روزنامه درج شود. بعد از سقوط فرقه، غلامحسین هم به وزارت کشور در تهران رفت و در کمیسیون عفو و بخشودگی وزارت کشور ماموریت ویژهای برای پروندههای فدائیان فرقه یافت.



