تاریخچه ظهور جنبشهای مقاومت در خاورمیانه

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «گونهشناسی انواع جنبشهای مقاومت در خاورمیانه» تألیف عبدالله درویشی و تحت نظارت علمی حسین شریفی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی رشت، توسط انتشارات پلاک افتخار در ۱۶۹ صفحه منتشر شده است. نویسنده در این اثر، مطالب خود را در سه فصل ارائه داده و در فصل چهارم نیز به نتیجهگیری پرداخته است.
در فصل اول، درویشی به توضیح چهارچوب مفهومی پژوهش پرداخته و مفاهیم مرتبط با جنبشها، ویژگیهای مشترک آنها، سنت فکری رهاییبخشی و مقاومت، گونهشناسی جنبشهای مقاومت و دیدگاه نظریهپردازان در مورد این جنبشها را بررسی کرده است.
فصل دوم به روند تحول دولت در خاورمیانه اختصاص دارد و شامل مباحثی چون شکلگیری دولت ملت مدرن و ویژگیهای آن، فرآیند تحول دولت و نهادهای آن در خاورمیانه، تاریخچه دولت در دورههای مختلف از جمله دوره اسلامی، سدههای میانه، صفویه و قاجار، دوره عثمانی، و توسعه و ویژگیهای دولت ملت مدرن در این منطقه است. همچنین در این فصل به حفظ فرهنگ سیاسی سنتی، نوسان بین ملیگرایی و فراملیگرایی و نهادسازی دولت مدرن در خاورمیانه پرداخته شده است.
در فصل سوم، با عنوان جنبشهای مقاومت در برابر دولت مدرن در خاورمیانه، درویشی به بررسی گونهها و ماهیت این جنبشها پرداخته و جنبشهایی نظیر مشروطهخواهی در ایران، ملیگرایی عربی در عراق، اخوان المسلمین مصر، النهضه تونس، افسران آزاد مصر، معرفت محور، حزب الله لبنان و مقاومت اسلامی فلسطین را معرفی کرده است.
نویسنده در مقدمه کتاب تصریح کرده که تحقیق خود را با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانهای و اینترنتی انجام داده است. وی بیان کرده است: پس از تأسیس دولت مدرن در خاورمیانه، جنبشهای مقاومت با اهداف و ماهیتهای مختلف در برابر آن شکل گرفتند. هدف اصلی این تحقیق بررسی چرایی نقش جنبشهای مقاومت در برابر دولت مدرن در این منطقه است. به نظر میرسد که مقاومت در برابر دولت مدرن بیشتر به دلیل انحصار قدرت قهریه و تعریف خیر عمومی توسط طبقه سرمایهدار در مراحل مختلف تکوین و تحول دولت مدرن در این منطقه بوده و جنبشهای مقاومت در چهار گونه سیاسی – مدنی، اجتماعی – اقتصادی، هویتی و معرفتی ظهور کردهاند.
یافتهها نشان میدهد که دولت مدرن در خاورمیانه، هرچند تحت تأثیر الگوی غربی شکل گرفته، اما برخلاف مدل غربی و با ویژگیهای ساخت تحمیلی، اقتدارگرایی، حمایت از اقلیتها و نهادسازی ناقص شکل گرفته است. نمونه سیاسی این جنبشها شامل مشروطهخواهی در ایران و جنبش ملیگرای عربی در عراق است که علیه استبداد داخلی و به منظور دستیابی مردم به حقوق مدنی و ایجاد دولت مستقل شکل گرفتهاند. همچنین، از میان جنبشهای اقتصادی، ملی شدن صنعت نفت در ایران و افسران آزاد در مصر به وضوح قابل مشاهده است. اهداف این جنبشها بر قطع دستاندازی سرمایهداری داخلی و استعمار خارجی از منابع داخلی متمرکز بوده و در بین جنبشهای هویتی، اخوان المسلمین مصر و النهضه تونس با هدف مقابله با استبداد و استعمار بر مبنای عنصر هویتبخش دین اسلامی و راهبردی کردن نقش آن، شاخص هستند. جنبشهای مقاومت اسلامی نیز نمونهای از جنبشهای معرفتی هستند که هدف اصلی آنها نه دستیابی به منافع اقتصادی و سیاسی، بلکه تغییر در دانش بشری به گونهای متفاوت از درک دولت مدرن در حوزههای مذهب و سنت است.



