هوش مصنوعی به جای کتاب: آیا ذهن ما را تضعیف میکند؟

جمشید قسیمی در حاشیه برگزاری آیین بزرگداشت پروفسور محمد حسابی در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد در تفرش، به بررسی جایگاه کتاب و کتابخوانی در جامعه کنونی و تأثیر تحولات فناورانه بر عادتهای مطالعه نسل جدید پرداخت و گفت: کاهش میزان کتابخوانی در سالهای اخیر به دلایل متعددی بستگی دارد که یکی از اصلیترین آنها تغییر شیوه دسترسی مردم به اطلاعات و گسترش فضای مجازی و فناوریهای نوین، بهویژه هوش مصنوعی است.
وی ادامه داد: در گذشته برای دستیابی به اطلاعات بیشتر، به منابعی مانند کتاب و روزنامه مراجعه میکردیم، اما امروزه بخش قابل توجهی از اطلاعات از طریق شبکههای اجتماعی، وبسایتها و موتورهای جستوجو با سرعت بسیار بیشتری در دسترس قرار میگیرد. این موضوع باعث کاهش نیاز به مراجعه به برخی منابع چاپی شده است.
این استاد دانشگاه با تأکید بر تفاوت میان مطالعه عمیق کتاب و دریافت سریع اطلاعات از فضای مجازی اظهار داشت: مطالعه کتاب تنها دریافت اطلاعات نیست، بلکه یک فرایند ذهنی است که شامل جستوجو، تمرکز و پردازش مطالب میشود و میتواند تواناییهای ذهنی را تقویت کند. در مقابل، زمانی که فرد مطلبی را در چند ثانیه جستوجو و دریافت میکند، بخشی از این فرایند ذهنی حذف میشود.
قسیمی افزود: یکی از ویژگیهای بارز نسل جدید، تمایل به دسترسی سریع به اطلاعات است. فناوری و اینترنت نیز این شیوه را تقویت کردهاند؛ بهعنوان مثال، فردی که میخواهد درباره موضوعی تخصصی مانند نظریه نسبیت مطالعه کند، ممکن است به جای مراجعه به یک کتاب تخصصی، به مطالعه چند صفحه مطلب در اینترنت بسنده کند.
وی تصریح کرد: این روند در حوزه ادبیات و رمان نیز مشاهده میشود و برخی افراد به جای مطالعه یک رمان چندصدصفحهای، ترجیح میدهند خلاصه آن را از شبکههای اجتماعی یا با کمک هوش مصنوعی دریافت کنند؛ در حالی که مطالعه کامل کتاب علاوه بر انتقال محتوا، مهارتهایی چون تمرکز، صبر، تحلیل و تفکر را تقویت میکند.
این پژوهشگر برای توضیح تأثیر استفاده مداوم از فناوری بر برخی تواناییهای ذهنی انسان، به ابزارهای مسیریابی اشاره کرد و گفت: در گذشته افراد برای پیدا کردن مسیر ناچار بودند از حافظه و قدرت تحلیل خود استفاده کنند، اما امروزه ابزارهای مسیریابی بخش قابل توجهی از این کار را انجام میدهند. هر توانایی ذهنی که بهطور مستمر مورد استفاده قرار نگیرد، ممکن است بهتدریج تضعیف شود.
قسیمی با اشاره به پیشرفت روزافزون هوش مصنوعی افزود: هوش مصنوعی از یک سو با دسترسی به حجم گستردهای از اطلاعات و الگوهای رفتاری، توانایی بیشتری برای شناخت و تعامل با انسان پیدا میکند و از سوی دیگر، اگر انسان انجام امور فکری را بیش از حد به فناوری واگذار کند، احتمال تضعیف برخی تواناییهای ذهنی وجود دارد. بنابراین، نوعی جابهجایی در نحوه تعامل انسان و فناوری در حال شکلگیری است.
وی درباره آینده کتاب و کتابخوانی نیز گفت: هوش مصنوعی و فضای مجازی به رقیبی جدی برای کتابهای چاپی تبدیل شدهاند و به نظر میرسد کتاب فیزیکی بهتدریج بخشی از جایگاه گذشته خود را از دست بدهد؛ هرچند در حوزههای تخصصی و موضوعاتی که مطالعه عمیق ضرورت دارد، همچنان جایگاه خود را حفظ خواهد کرد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه گسترش کتابهای الکترونیکی و ملاحظات زیستمحیطی از عواملی است که میتواند بر میزان استفاده از کتابهای چاپی تأثیر بگذارد، گفت: با افزایش استفاده از ابزارهای دیجیتال، بخشی از مخاطبان ترجیح میدهند کتاب را بهصورت الکترونیکی مطالعه کنند.
قسیمی درباره راهکار مقابله با کاهش کتابخوانی نیز اظهار کرد: نمیتوان فناوری و امکاناتی را که با سرعت زیادی در حال گسترش هستند، به سادگی از زندگی مردم حذف کرد. بنابراین به جای مقابله با فناوری، باید به دنبال ایجاد تعادل میان استفاده از ابزارهای دیجیتال و مطالعه عمیق و هدفمند کتاب بود.
وی تأکید کرد: در شرایطی که فناوری بسیاری از نیازهای اطلاعاتی انسان را با سرعت پاسخ میدهد، حفظ تواناییهایی مانند تمرکز، صبر، تحلیل و تفکر عمیق اهمیت بیشتری پیدا کرده و کتاب همچنان میتواند یکی از مهمترین ابزارهای پرورش این تواناییها باشد.



