نگارههای صنیعالملک در «هزار و یک شب»؛ پیوندی با زمانه خود

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، در این نشست نفیسه عبدالبقایی، دارای دکترای ادبیات فارسی با گرایش نسخهشناسی، و عباس کاظمی، جامعهشناس، به بررسی نگارههای صنیعالملک در نسخه «هزار و یک شب» و ارتباط این آثار با ادبیات، جامعه و تصویر شهر پرداختند. صنیعالملک، یکی از نقاشان برجسته دوره قاجار، در آثار خود سعی در ایجاد پیوندی میان مردم و هنر داشت و تصویری از زمانه خود را به نمایش گذاشت. او در مصورسازی «هزار و یک شب» با استفاده از دنیای اطراف خود، روایتی تصویری از یک متن کهن خلق کرد.
نمایشگاه «هزار و یک شب» در کتابخانه مرجع با حضور مینا حدادیان، رییس گروه گردآوری و نشر اطلاعات کتابخانه مرجع کانون، آغاز شد. او با اشاره به برپایی این نمایشگاه گفت: کتابخانه مرجع کانون همواره تلاش کرده است با تکیه بر منابع خود و با توجه به وظیفه اجتماعیاش، موضوعهایی را متناسب با ضرورتهای فرهنگی و اجتماعی انتخاب و منابع مرتبط با آن را به مخاطبان معرفی کند. حدادیان همچنین به جایگاه کتابخانه مرجع بهعنوان یکی از مهمترین آرشیوهای ادبیات کودک و نوجوان در ایران اشاره کرد و افزود: در این نمایشگاه تلاش شد بازنویسیهای «هزار و یک شب» از آغاز شکلگیری ادبیات کودک در ایران تا امروز به نمایش گذاشته شود.
او ادامه داد: در کنار این بخش، با همکاری کاخ گلستان، تصاویری از نگارههای «هزار و یک شب» دوره قاجار نیز در کنار کتابهای مرتبط با این اثر به نمایش درآمد تا مخاطبان با روایت تصویری این اثر در دوره قاجار آشنا شوند. حدادیان همچنین به بازدید تصویرگران، ناشران و نویسندگان از این نمایشگاه اشاره کرد و گفت که آثار صنیعالملک مورد توجه مخاطبان قرار گرفته است. او به نقش متون کهن در الهامبخشی به نویسندگان و تصویرگران اشاره کرد و گفت: هنرمندان امروز هر کدام در مواجهه با متون کهن، چه در حوزه متن و چه تصویرگری، راهبردهای متفاوتی دارند و در این نشست نیز تلاش شد راهبرد صنیعالملک و شاگردانش در مواجهه با یک متن کهن بررسی شود.
نفیسه عبدالبقایی، پژوهشگر، در این نشست به پیشینه نگارگری در ایران و نقش هنرمندان دوره صفویه در شکلگیری جریانهای مهم نگارگری ایرانی پرداخت و به تأثیر نقاشی اروپایی و گرایشهای طبیعتگرایانه در آثار هنرمندان ایرانی اشاره کرد. او سپس با مرور دورههای تاریخی، به شکلگیری ترجمه فارسی «هزار و یک شب» در دوره قاجار پرداخت و گفت: پایههای ترجمه این اثر در دوره محمدشاه گذاشته شد و پس از آن، ترجمه فارسی کتاب در دوره ناصرالدینشاه به پایان رسید. عبدالبقایی همچنین به علاقه ناصرالدینشاه به هنر و فناوریهای نوین اشاره کرد و افزود: صنیعالملک نیز پس از سفر به ایتالیا و آشنایی با شیوهها و فنون تازه نقاشی، چاپ و تصویرسازی به ایران بازگشت و مسئولیت تصویرگری «هزار و یک شب» را برعهده گرفت.
او گفت: صنیعالملک با بسیاری از تکنیکهای نقاشی غربی آشنا بود، اما این شیوهها را با پیشینه نگارگری ایرانی و نگاه هنری خود تلفیق کرد و به ساختاری ویژه در آثارش رسید. این پژوهشگر نسخههای خطی با اشاره به نسخه ششجلدی «هزار و یک شب» که در کاخ گلستان نگهداری میشود، گفت: این مجموعه دارای هزاران تصویر است و صنیعالملک و شاگردانش روایتهای درهمتنیده کتاب را با جزئیات فراوان به تصویر کشیدهاند. عبدالبقایی یکی از ویژگیهای مهم این اثر را همراهی دو روایتگر دانست و توضیح داد: در این مجموعه، شهرزاد راوی کلامی داستانهاست و صنیعالملک نیز بهعنوان راوی تصویری، روایت دیگری از داستانها ارائه میدهد.
او با اشاره به پیوند ادبیات و هنر در نسخههای خطی گفت: «هزار و یک شب» به دلیل گستردگی روایتها و ظرفیتهای خود، زمینهای برای مطالعه در حوزههای مختلف از جمله ادبیات، هنر، تاریخ، جامعهشناسی و مردمشناسی فراهم میکند. عبدالبقایی همچنین به ویژگیهای مردمشناسانه نگارههای صنیعالملک اشاره کرد و گفت: در این تصاویر میتوان پوشش، معماری، روابط اجتماعی، تفاوت طبقات اجتماعی، نوع نشستن، تزیینات لباسها و فضاهای اندرونی و بیرونی را مشاهده کرد. او افزود: یکی از ویژگیهای مهم کار صنیعالملک این است که روایت «هزار و یک شب» را تنها به تصویر نکشیده، بلکه آن را با جهان و جامعه زمانه خود پیوند داده است؛ بهگونهای که مخاطب در کنار داستانهای کهن، تصویری از زندگی و فضای دوره قاجار را نیز مشاهده میکند.
عبدالبقایی در پایان با اشاره به نگهداری نسخه ششجلدی «هزار و یک شب» در کاخ گلستان گفت: این نسخه از حوادث مختلف جان سالم به در برده و اکنون در کاخ گلستان نگهداری میشود و برای ثبت جهانی آن نیز تلاشهایی در حال انجام است.
عباس کاظمی، جامعهشناس و پژوهشگر مطالعات شهری و زندگی روزمره، نیز در این نشست از منظر جامعهشناسی به نگارههای صنیعالملک و رابطه آنها با شهر و جامعه دوره قاجار پرداخت. او با اشاره به تفاوت تصویرگری «هزار و یک شب» در دوره ناصری با بسیاری از تصویرسازیهای پیشین گفت: در این نگارهها، هنرمندان به جای ساختن تصویری کاملاً خیالی از مکانهایی مانند بغداد و مصر، از جهان و جامعه پیرامون خود برای تصویرسازی بهره گرفتهاند. کاظمی این موضوع را زمینهای برای طرح مفهوم «قاجاری شدن هزار و یک شب» دانست و گفت: این اثر در طول تاریخ خود میان فرهنگها و سرزمینهای مختلف سفر کرده و در هر دوره تغییراتی در آن ایجاد شده است. نگارههای صنیعالملک نیز مرحلهای تازه از این دگرگونی را شکل میدهند.
کاظمی با اشاره به اینکه نگارههای صنیعالملک تنها بازتابدهنده متن نیستند، گفت: تصویرها در مواردی معناها و روایتهایی تازه ایجاد میکنند و جزئیاتی را به مخاطب نشان میدهند که ممکن است در متن داستان وجود نداشته باشد. او افزود: انتخاب شخصیتها، نوع پوشش، اشیا، چیدمان فضا، قرار گرفتن افراد در تصویر و آنچه در پسزمینه دیده میشود، همگی در شکلگیری معنای تازه این آثار نقش دارند. این جامعهشناس همچنین به حضور مردم عادی و فضاهایی مانند بازار، کوچه و خانه در نگارهها اشاره کرد و گفت: در این آثار، در کنار شخصیتهای داستان، میتوان تصویری از گروهها و طبقات مختلف جامعه دوره قاجار را نیز دید.
کاظمی در پایان، نگارههای صنیعالملک را زمینهای برای بازخوانی یک متن کهن در بستر معاصر خود دانست و تأکید کرد: این آثار نشان میدهند که یک متن کهن چگونه میتواند در مواجهه با زمانهای تازه، معنا و روایتی تازه پیدا کند. در پایان این نشست، حاضران پرسشهای خود را مطرح کردند و نفیسه عبدالبقایی و عباس کاظمی به آنها پاسخ دادند. یکصد و بیستودومین نشست تخصصی کتابخانه مرجع کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با عنوان «خیال شهر به میانجی هزار و یک شب؛ تأملی بر نگارههای صنیعالملک» روز یکشنبه ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ بهصورت حضوری و برخط برگزار شد.



