زمان از کجا نشأت گرفت؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، علی نیکویی در این یادداشت به تحلیل ماهیت و جایگاه “زمان” در کیهانشناسی زرتشتی دوره ساسانی میپردازد و تلاش میکند تا رابطه میان زمان، آفرینش و سرنوشت جهان را در این سنت دینی روشن کند. سوال اصلی این است که آیا زمان را باید به عنوان آفریدهای از اهورامزدا در نظر گرفت یا اینکه زمان به عنوان حقیقتی پیشینی، پیش از آغاز آفرینش وجود داشته و امکان تحقق جهان را فراهم کرده است؟ در این یادداشت با استفاده از روش تحلیل متون زرتشتی متأخر، به ویژه متون پهلوی و با توجه به پیوند مفهومی آنها با سنت اوستایی، مفهوم زمان و اشکال مختلف آن مورد بررسی قرار میگیرد. یافتههای اصلی این یادداشت نشان میدهد که زمان در اندیشه زرتشتی ساسانی تنها ابزاری برای سنجش و اندازهگیری توالی رویدادها نیست، بلکه عنصری بنیادین در ساختار کیهانی و تاریخ مقدس به شمار میآید؛ زمان از یک سو چارچوب تحقق آفرینش و عرصه وقوع نبرد میان نیروهای خیر و شر است و از سوی دیگر حرکت منظم جهان را به سوی فرجام، رستاخیز و پیروزی نهایی خیر ممکن میسازد. از این منظر، زمان در کیهانشناسی زرتشتی دارای ماهیتی غایتمند است و تاریخ جهان در درون آن از آغاز آفرینش تا فرجام، مسیری معنادار و جهتدار دارد.
علی نیکویی در پیشدرآمد این یادداشت میپرسد: اگر جهان آغاز دارد، خود “زمان” از چه زمانی آغاز شده است؟ این پرسش یکی از بنیادیترین مسائل در مرز میان فلسفه دین، کیهانشناسی و تاریخ ادیان است؛ زیرا هر سخن از “آغاز جهان” ناگزیر این پرسش را پیش میکشد که آیا پیش از آن آغاز، زمانی وجود داشته است یا خیر. اگر زمان نیز با آفرینش پدید آمده باشد، تعبیر “پیش از آفرینش” چه معنایی خواهد داشت؟ و اگر زمان پیش از جهان وجود داشته باشد، آیا باید آن را حقیقتی مستقل از آفرینش و حتی مقدم بر خالق دانست؟ مسئله زمان از این منظر صرفاً پرسشی درباره اندازهگیری مدت و توالی رویدادها نیست، بلکه به ساختار هستی، نسبت خدا و جهان و معنای تاریخ مربوط میشود.
در بسیاری از سنتهای دینی، زمان بهگونهای مستقیم یا غیرمستقیم با آفرینش جهان پیوند دارد؛ جهان در نقطهای آغاز میشود و تاریخ آن در امتداد زمانی مشخص ادامه مییابد. با این حال، در سنت زرتشتی، مسئله پیچیدهتر است؛ زیرا در کنار زمان محسوس و متعارف، با مفاهیمی چون زروان، زمان کرانمند و زمان بیکران مواجه میشویم که هر یک در شکلگیری تصور زرتشتی از کیهان و تاریخ نقشی متفاوت دارند. از این رو، نمیتوان مفهوم زمان در این سنت را صرفاً با الگوی رایج زمان تقویمی یا فیزیکی توضیح داد. متون پهلوی دوره ساسانی و پسا ساسانی، به ویژه بندهشن، دینکرد و مینوی خرد، تصویری نسبتاً منسجم از تاریخ کیهانی ارائه میکنند؛ تاریخی که از آفرینش آغاز میشود و با هجوم اهریمن و دوره آمیختگی خیر و شر ادامه مییابد و سرانجام به فرشکرد و نوسازی کامل جهان میرسد. در این چارچوب، زمان نه پسزمینهای خنثی، بلکه عنصری فعال در ساختار تاریخ مقدس است.
بر این اساس، پرسش اصلی این یادداشت چنین است: زرتشتیان دوره ساسانی زمان را چگونه تصور میکردند و چه نسبتی میان زمان، آفرینش، تاریخ کیهانی و فرجام جهان برقرار میکردند؟ فرضیه پژوهش آن است که زمان در اندیشه زرتشتی ساسانی برخلاف تصور خطی ساده، ساختاری کیهانی و غایتشناختی داشته و جهان در درون زمان تحقق مییافته، اما زمان نیز خود در طرح کیهانی اهورامزدا دارای جایگاه و کارکرد بوده است.
این پژوهش با تکیه بر مجموعهای از منابع اولیه زرتشتی و پژوهشهای جدید در حوزه تاریخ ادیان ایرانی انجام میشود؛ منابع اوستایی، شامل یسنا و گاهان، وندیداد و یشتها برای بررسی لایههای کهنتر مفاهیم زمان، آفرینش، نظم کیهانی و فرجام جهان مورد استفاده قرار میگیرند. در سطح دوم، متون پهلوی، یعنی بندهشن، دینکرد، مینوی خرد، زادسپرم، روایات پهلوی و در موارد لازم شایست ناشایست اهمیت محوری دارند؛ زیرا بخش مهمی از کیهانشناسی و زمانشناسی زرتشتی در این متون صورتبندی منسجمتری یافته است. در کنار منابع اولیه، از پژوهشهای محققانی چون مری بویس، شائول شاکِد، ژان کلنز، آنتونیو سی. د. پانیانو، آلموت هینتز و کارلو جووانی برای تحلیل تاریخی، مفهومی و تطبیقی استفاده خواهد شد. روش پژوهش تحلیل تاریخی – تطبیقی مفاهیم دینی است؛ بنابراین هدف صرفاً گزارش دیدگاه منابع نیست، بلکه مفاهیم زمان، زروان، زمان کرانمند و بیکران در بستر تاریخی و فکری خود بررسی و سپس نسبت آنها با آفرینش، نبرد کیهانی، تاریخ جهان و فرشکرد تحلیل خواهد شد. در این روش، تفاوت لایههای اوستایی و پهلوی نیز مورد توجه قرار میگیرد تا از یکسانانگاری تحولات تاریخی اندیشه زرتشتی پرهیز شود.
برای سخن گفتن از “آغاز جهان” ظاهراً باید از “پیش از آغاز” نیز سخن گفت؛ اما همین تعبیر ما را با دشواری فلسفی مهمی روبهرو میکند، زیرا “پیش از” خود مفهومی زمانی است. اگر زمان همراه با آفرینش پدید آمده باشد، پرسش از وضعیت “پیش از آفرینش” چه معنایی خواهد داشت؟ و اگر زمان پیش از آفرینش وجود داشته باشد، آیا باید آن را حقیقتی مستقل و مقدم بر جهان دانست؟ در اندیشه زرتشتی، این مسئله با مفهوم زروان پیچیدهتر میشود؛ مفهومی که در برخی سنتهای ایرانی با زمان بیکران پیوند یافته است، اما نمیتوان آن را به سادگی “خدای زمان” نامید. زروان در منابع و گزارشهای گوناگون معنایی یکسان ندارد؛ در برخی شواهد، زمان بیکران (zrvan akarana) بهصورت مفهومی کیهانی و فراگیر ظاهر میشود، در حالی که در سنتی که بعدها “زروانی” نامیده شد، زروان در قالب اصلی الهی و پدر یا سرچشمه دو نیروی متقابل یعنی اهورامزدا و اهریمن معرفی میشود. این روایت با دستگاه الهیاتی مزدیسنی متأخر که اهورامزدا را خالق و سرچشمه خیر میداند، یکسان نیست و نباید این دو نظام را بدون احتیاط در یکدیگر ادغام کرد.
اهمیت مفهوم زمان بیکران در اینجا آن است که امکان تصور عرصهای فراتر از زمان محدود و اندازهپذیر را فراهم میکند. در برابر آن، زمان کرانمند را میتوان با دورهای مشخص و محدود مرتبط دانست که آفرینش مادی و تاریخ کیهانی درون آن تحقق مییابد؛ در متون پهلوی، این زمان محدود با دوره نبرد و آمیختگی خیر و شر ارتباطی بنیادین پیدا میکند و تاریخ جهان را به سوی پایان مقرر آن یعنی فرشکرد هدایت میکند. از این منظر، تقدم زمان بر آفرینش را نمیتوان یک پاسخ قطعی و ساده در سنت زرتشتی دانست؛ اگر از “زروان” یا “زمان بیکران” سخن میگوییم، الزاماً به معنای آن نیست که یک خدای مستقل زمان پیش از اهورامزدا وجود داشته است، بلکه باید میان مفهوم انتزاعی زمان بیکران، صورتهای اسطورهای زروان و زمان محدود تاریخ کیهانی تمایز نهاد. چنین تمایزی نشان میدهد که مسئله زمان در سنت زرتشتی صرفاً به سنجش مدت و ترتیب رویدادها مربوط نیست؛ بلکه مستقیماً با هستیشناسی جهان، ساختار آفرینش، نسبت نیروهای خیر و شر و غایت تاریخ کیهانی پیوند دارد. بنابراین، پرسش از اینکه “زمان از کجا آمد؟” در اندیشه زرتشتی در نهایت به پرسشی بنیادیتر درباره چگونگی وجود جهان و معنای حرکت آن به سوی فرجام تبدیل میشود.
در کیهانشناسی زرتشتی متأخر، جهان مادی درون یک دوره زمانی مشخص و محدود قرار دارد؛ این ویژگی مفهوم زمان کرانمند را از زمان بیکران متمایز میکند و به تاریخ کیهانی ساختاری مشخص میبخشد. در این تلقی، آفرینش حادثهای بیزمان و بدون پایان نیست، بلکه در چارچوب زمانی معینی تحقق مییابد و رویدادهای آن از آغاز تا فرجام بر اساس نظمی از پیش تعیینشده پیش میروند. از همین رو، زمان در این نظام صرفاً ظرفی برای قرارگرفتن حوادث نیست، بلکه یکی از عناصر ساختاری کیهانشناسی زرتشتی است. مشهورترین صورت این تصور در سنت پهلوی در قالب دوره دوازده هزارساله تاریخ کیهانی بیان شده است. در گزارشهای کیهانشناختی متأخر، این دوره به مراحل مشخصی تقسیم میشود که در آنها آفرینش، هجوم اهریمن، آمیختگی نیروهای خیر و شر، و سرانجام شکست اهریمن و نوسازی جهان جای میگیرند. اهمیت عدد دوازده هزار صرفاً در ارزش عددی آن نیست؛ بلکه نشاندهنده این است که تاریخ جهان دارای آغاز، مراحل میانی و پایان است؛ بنابراین زمان کیهانی واجد نوعی نظم تاریخی و غایتشناختی است.
اما پرسش اساسی این است که چرا جهان اصلاً باید دارای “مدت” باشد؟ پاسخ را باید در ساختار دوگانه کیهانشناسی زرتشتی جستوجو کرد؛ اگر نبرد اهورامزدا و اهریمن تا بینهایت ادامه مییافت، پیروزی نهایی خیر و تحقق فرشکرد بهدشواری قابل تصور بود. محدود بودن دوره آمیختگی در مقابل نشان میدهد که سلطه اهریمن موقتی و محدود است، او نمیتواند در قلمرو آفرینش برای همیشه باقی بماند؛ زیرا خود تاریخ کیهانی بهسوی نقطهای حرکت میکند که در آن نظم اولیه آفرینش بازسازی خواهد شد. از اینرو، کرانمند بودن زمان را میتوان یکی از سازوکارهای کیهانی محدودکننده اهریمن دانست. زمان محدود نبرد خیر و شر را از یک وضعیت جاودانه و بدون فرجام به فرایندی تاریخی با پایان قطعی تبدیل میکند؛ به بیان دیگر، زمان نهتنها صحنه وقوع نبرد، بلکه عامل تعیینکننده پایان آن نیز هست؛ هرچه جهان بهسوی پایان دوره مقرر حرکت میکند، امکان استمرار قدرت اهریمن کاهش مییابد و تحقق فرشکرد نزدیکتر میشود؛ بنابراین در کیهانشناسی زرتشتی، کرانمند بودن زمان با غایتمند بودن تاریخ پیوندی بنیادین دارد؛ زمان محدود است؛ زیرا تاریخ جهان باید به فرجام برسد و فرجام ممکن است؛ زیرا زمان سلطه و آمیختگی شر بینهایت نیست.
یکی از مهمترین ویژگیهای کیهانشناسی زرتشتی در دوره ساسانی و در تدوینهای پهلوی پسا ساسانی، تبدیل جهان به یک فرایند تاریخی دارای آغاز، میانه و پایان است. جهان در این تلقی صرفاً مجموعهای از موجودات و نیروهای مینوی و مادی نیست، بلکه رویدادهای آن در نظمی زمانی قرار گرفتهاند که بهسوی هدفی معین حرکت میکند. برجستهترین بیان این ساختار دوره مشهور دوازده هزارساله است؛ دورهای که در آن آفرینش، ورود شر، زندگی مادی، تاریخ انسان و سرانجام پیروزی خیر بر شر در یک طرح کلان کیهانی جای میگیرند؛ در بازسازی رایج از سنت پهلوی، این تاریخ را میتوان در چهار مرحله کلی فهم کرد: مرحله نخست: آفرینش مینوی و وضعیت آغازین جهان. در آغاز، آفرینش اهورامزدا در وضعیت مینوی و پیش از هجوم اهریمن قرار دارد، موجودات آفریدهشده هنوز در وضعیت کامل و دستنخورده خویشاند و جهان مادی هنوز به عرصه اصلی نبرد تبدیل نشده است. این مرحله نشان میدهد که تاریخ کیهانی با یک وضعیت آغازین نظمیافته شروع میشود.
مرحله دوم: ورود شر و آغاز کشمکش با هجوم اهریمن. وضعیت نخستین دگرگون میشود و جهان وارد دوره آمیختگی خیر و شر میگردد. از این نقطه، زمان دیگر تنها توالی رویدادها نیست، بلکه به صحنه نبردی کیهانی تبدیل میشود؛ پیدایش رنج، مرگ و تباهی نیز در همین چارچوب تاریخی معنا مییابد. مرحله سوم: آفرینش و زندگی مادی. آفرینش مادی و زندگی انسان درون همین وضعیت آمیخته تحقق مییابد؛ انسان در این مرحله صرفاً موجودی منفعل نیست، بلکه در ساختار کیهانی نبرد خیر و شر جایگاهی تعیینکننده دارد. انتخاب اخلاقی و رفتار انسانی بخشی از روند تاریخیای میشود که در نهایت به شکست شر خواهد انجامید. مرحله چهارم: تاریخ انسان و نبرد نهایی. در ادامه دوره مقرر، تاریخ انسانی بهسوی پایان کیهانی خود حرکت میکند. ظهور نجاتبخشان، رستاخیز مردگان، داوری و سرانجام فرشکرد مراحل پایانی این فرایند را تشکیل میدهند. در این نقطه، تاریخ دیگر صرفاً تاریخ انسان نیست؛ بلکه به تاریخ تحقق طرح کیهانی اهورامزدا تبدیل میشود. از این منظر، اهمیت دوازده هزار سال بیش از آنکه در خود عدد نهفته باشد، در تاریخی کردن کیهان است. جهان زرتشتی دارای گذشتهای مشخص، وضعیت کنونی و آیندهای قطعی است؛ بنابراین زمان در این سنت نهتنها به سنجش رویدادها، بلکه به ساختار کلی تاریخ و کیهانشناسی مرتبط است.



