ثبت رکوردی جدید در فهرستنگاری با ۲۶ نمایه تخصصی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مهدی افضلی در مراسم رونمایی از کتابهای «برگهایی از تاریخ دارالسعاده خمسه خاندان خطیبی زنجان»، «فهرست نسخههای خطی، عکسی و برخی اسناد خاندان خطیبی زنجان» و «خاطرات مکه (به سوی نور)» با تأکید بر اهمیت این آثار در میان منابع پژوهشی، بیان کرد: کتابها به طور کلی به دو دسته مرجع و غیرمرجع تقسیم میشوند. منابع مرجع ردیف دوم، که شامل کتابشناسیها و فهرستها میشوند، به عنوان راهنمای پژوهشگران در دسترسی به اصل اسناد عمل میکنند و اثر حاضر نیز به عنوان یک منبع مرجع ردیف دوم، نقشه راهی برای پژوهشگران در شناسایی آثار کهن به شمار میآید.
وی با اشاره به سابقه تخصصی خود در زمینه نسخهشناسی و تدوین فهرست نسخههای خطی فارسی در کتابخانه ملی ترکیه و دانشکده الهیات دانشگاه آنکارا، تصریح کرد: کار پژوهشی دکتر متقی تنها یک پروژه فنی نیست، بلکه تلاشی عاشقانه و وسواسگونه است که از تعلق خاطر عمیق به زادگاهش زنجان نشأت میگیرد. در این اثر، حتی قواعد سجاوندی و نشانهگذاریها بر اساس دقیقترین استانداردهای بینالمللی فهرستنویسی به کار رفته است، به گونهای که کمترین نقص ساختاری در آن مشاهده نمیشود.
مدیر بنیاد ایرانشناسی شعبه زنجان در ادامه به تشریح ویژگیهای آماری و توصیفی کتاب پرداخت و گفت: این مجموعه شامل ۲۴ نسخه اصلی، ۲۴ نسخه عکسی و تعداد قابل توجهی از اسناد دیجیتالی است که بخش عمدهای از آنها توسط آقای خطیبی از مراکزی مانند ترکیه و دیگر کشورها جمعآوری شده است. همچنین چاپ ۹۸ تصویر رنگی و سندی، بر ارزش استنادی و نفاست کتاب افزوده است.
وی به تنوع موضوعی نسخهها اشاره کرد و افزود: ادبیات عرب با ۶۴ عنوان، ادبیات منظوم با ۵۸ عنوان و تاریخ با ۳۸ عنوان، بیشترین سهم را در این مجموعه دارند. وجود ۳۸ اثر تاریخی منحصربهفرد در یک مجموعه شخصی، امتیازی ویژه است؛ چراکه هر نسخه خطی به واسطه شرایط کتابت، هویتی یکتا و غیرقابل تکرار دارد.
افضلی درباره جغرافیای کتابت این آثار گفت: علاوه بر ۸۳ نسخه بدون ذکر مکان، ۳۷ نسخه به طور مستقیم در زنجان و ۲۴ اثر در تهران کتابت شده و بقیه آثار شامل مناطقی از نجف، کربلا، مدینه و افغانستان تا مراکز عثمانی هستند. وی همچنین به کهنترین دستنویسهای این مجموعه اشاره کرد و یادآور شد: کهنترین نسخه عکسی این اثر به سال ۶۹۱ هجری قمری برمیگردد؛ اما نقطه عطف نسخههای اصلی، وجود اثری نفیس متعلق به سال ۱۰۲۲ هجری قمری (عصر شاهعباس صفوی) است که در زمان حیات مؤلف نگاشته شده است. این نسخه، رسالهای در دانش نجوم با عنوان صحیفه فتیحیه است که به خط کاتب زنجانی، محمدنعیم بن محمدالامین زنجانی، کتابت شده و گواهی تاریخی بر رونق دانش هیئت و نجوم در زنجان کهن است.
مدیر بنیاد ایرانشناسی زنجان در پایان با تأکید بر نوآوری کمسابقه این اثر در بخش پیوستها گفت: در حوزه فهرستنگاری، دستنویسهای فرهنگستان علوم سنپترزبورگ با ۲۳ نمایه پیش از این اثری شاخص به شمار میرفت؛ اما دکتر متقی با استخراج و تدوین ۲۶ نمایه تخصصی (از جمله نمایه کاتبان، مهرهای تملک و ویژگیهای نسخهشناختی)، نصابی تازه در فهرستنگاری ایران و جهان اسلام ثبت کرده است که کار پژوهش را برای محققان به بالاترین سطح دقت میرساند.
معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار زنجان نیز در این مراسم، با تأکید بر اهمیت حفظ اسناد و نسخههای خطی، از تلاشهای علمی خاندان خطیبی در گردآوری آثار ارزشمند برای مردم زنجان و ایران قدردانی کرد و این آثار را میراثی جهانی دانست. علی صادقی با اشاره به نقش بنیادین کتاب و اسناد تاریخی در شکلگیری هویت یک جامعه، بر اهمیت بازخوانی و انتشار این میراثها تأکید کرد.
صادقی با اشاره به پیوند میان اندیشه، تجربه و حافظه جمعی، اعلام کرد: گردآوری مجموعههای علمی و تاریخی، فراتر از یک فعالیت شخصی، خدمتی به تمدن و پیشرفت بشری است. معاون استاندار زنجان با تأکید بر اهمیت میراث مکتوب افزود: ۱۰۰ صفحه کاغذ، تنها نوشته نیست؛ بلکه تجلی اندیشه، تجربه و هویت یک جامعه است. اگر این میراثهای معنوی که از گذشته به ما رسیده است، به درستی گردآوری و به مردم عرضه نشود، در واقع نسبت به حق نسلهای آینده جفا کردهایم.
صادقی در ادامه با ابراز نگرانی از وضعیت حفظ اسناد تاریخی هشدار داد: اگر فرآیند تحقیق، گردآوری و انتشار اسناد خانوادگی، نامهها و نسخههای خطی به درستی صورت نگیرد، این آثار به تدریج از حافظه جمعی جامعه حذف خواهند شد. وی تأکید کرد: این میراث، تنها متعلق به یک خاندان نیست، بلکه دارایی مشترک مردم استان زنجان، کشور ایران و در سطح وسیعتر، میراثی جهانی محسوب میشود.
صادقی با یادآوری جایگاه تاریخی و فرهنگی استان زنجان، این منطقه را بخشی از تمدن و تاریخ دانست که قرنها اندیشمندان و ادیبان بزرگی را به جهان تقدیم کرده است. وی با اشاره به نامگذاری تاریخی زنجان به عنوان «دارالسعاده» (خانه خوشبختی)، بر ویژگیهای فرهنگی و فهامت مردم این استان تأکید کرد و گفت: افتخار بزرگی است که زنجان با این نام شناخته میشود و این نشان از فرهنگ والای مردمان این دیار حکایت دارد.
صادقی با قدردانی ویژه از تلاشهای علمی و مشغلههای فراوان خاندان خطیبی در مسیر گردآوری و عرضه این آثار به مردم شریف زنجان، خواستار تداوم این مسیر علمی توسط سایر شهروندان و پژوهشگران شد و برای آنان آرزوی موفقیتهای روزافزون کرد.
علیاکبر صفوی، پژوهشگر متون کهن، در این آیین با ابراز خرسندی از احیا و معرفی گنجینههای مکتوب منطقه، بر لزوم تدوین و بازیابی تاریخ زنجان از طریق اسناد، سنگمزارها و نسخههای خطی تأکید کرد و نسبت به پراکندگی و حراج آثار خطی این کهندیار هشدار داد. وی با اشاره به جایگاه ویژه مجموعه نسخههای خطی خاندان خطیبی اظهار کرد: مجموعه اسناد و نسخههای خطی که با اهتمام آقای خطیبی گردآوری و نگهداری شده، به واقع یک گنجینه بسیار بزرگ و کمنظیر است.
از دل این گنجینه تاکنون آثار درخوری همچون خاطرات مرحومه پرویندخت خطیبی، سفرنامه حج ایشان، کشکول خطیبی، مجموعه اسناد و فرامین، و خاطرات عطاءاللهخان تاریخی به زیور طبع آراسته شده و در دسترس جامعه علمی و پژوهشگران قرار گرفته است. صفوی با تقدیر از تعهد فرهنگی این خاندان در حفاظت نسلبهنسل از این آثار افزود: اینکه خاندانی از یک برگ سند تا قرآنهای کهن و دستنوشتهها را حرمت نهاده و با جان و دل در حفظ آن کوشیدهاند، مایه افتخار و مباهات هر فرد اهل فضل و سواد در این منطقه است.
این مصحح و پژوهشگر، با ابراز تأسف از وضعیت عمومی میراث مکتوب در استان زنجان تصریح کرد: در کنار این خرسندی، مایه اندوه و نگرانی عمیق است که استانی با چنین پیشینه تاریخی و پهناوری، تاکنون تنها توانسته دو یا سه مجموعه کتابخانه خطی خود را فهرست و معرفی کند. متأسفانه بخش عمدهای از این میراث ارزشمند بر اثر بیتوجهی از استان خارج شده و به دست دلالان افتاده است تا برای بهایی ناچیز به حراج گذاشته شود.
صفوی یادآور شد: پس از فهرست کتابهای خطی امامجمعه زنجانی، این دومین فهرست مهم منتشرشده یعنی مجموعه خاندان خطیبی است و سومین مجموعه نیز فهرست خاندان جعفری خواهد بود که به زودی منتشر میشود. امیدواریم سایر خاندانها و مجموعهداران نیز با الگوگیری از زندهیاد ایرج افشار—که حتی یک یا دو نسخه را هم در کتابخانههای شخصی معرفی و ثبت میکرد—دستنوشتهها و اسناد خود را از گنجهها و طاقچهها بیرون بیاورند و برای پژوهش محققان عرضه کنند.
وی با اشاره به سختیهای نگارش این متون در دوران گذشته افزود: اجداد و بزرگان ما در دل نظام دشوار اربابورعیتی و شرایط فقر مادی، با مجاهدت این آثار را پدید آوردهاند؛ سزاوار نیست امروز این زحمات دستمایه معامله با سوداگران و واسطهها شود. صفوی به جایگاه علمی و تمدنی زنجان در قرون گذشته پرداخت و گفت: ملا علی بن عبدالعظیم واعظ تبریزی، صاحب کتاب نامدار علمای معاصرین، در اثر دیگر خود ذخائر الاسفار در سال ۱۳۵۳ قمری تصریح میکند که برای بهرهگیری از کتابخانه کمنظیر شیخالاسلام زنجانی، مسافتی چند هزار کیلومتری را از نجف اشرف به مقصد زنجان طی کرده است. این گواهی تاریخی نشان میدهد علمای بزرگ جهان تشیع زنجان را کانون کتاب و اندیشه میدانستند.
وی به حضور اهالی ادب در زنجان اشاره کرد و افزود: در میان یادداشتها و جُنگهای این منطقه، از جمله نوشتههای محمد طارمی زنجانی، سند دستاولی وجود دارد مبنی بر اینکه محمدصادق اصفهانی متخلص به ناطق و صاحب قصیده مشهور «معجزیه» در سال ۱۲۳۵ قمری در دارالسعاده زنجان وفات یافته است. این واقعه نشاندهنده آن است که زنجان و رجال ادبپروری همچون امیرخسرو دارایی (برهانالسلطنه) چنان محفل و احترامی برای اهل قلم قائل بودند که شاعری برجسته و فارسیزبان از اصفهان راهی این دیار ترکزبان میشد و شعر خود را در این خاک به جامعه ادبی تقدیم میکرد.
این محقق متون خطی با تأکید بر فقر منابع تاریخی مدون درباره زنجان ابراز کرد: اهل تحقیق بهخوبی آگاهند که ما بر خلاف مناطقی چون بیهق یا طبرستان، متأسفانه تا پیش از قرن سیزدهم و حتی در همان سده، اثر مستقلی تحت عنوان «تاریخ زنجان» نداریم. از این رو، ما ناچار و موظفیم تاریخ این خطه را از میان همین اسناد، مصالحهنامهها، قبالهها، شجرهنامهها، نسخههای خطی و سنگمزارها احیا و بازسازی کنیم. از همین روست که ضرورت معرفی این اسناد در منطقه ما هزار برابر بیشتر از سایر نقاط است.
صفوی که تصحیح سفرنامه حج مرحومه پرویندخت خطیبی را نیز در کارنامه دارد، درباره این اثر اظهار داشت: مرحومه خطیبی از بانوان فرهیختهای بود که علاوه بر اشتغال در وزارت دارایی، تسلط کاملی به زبانهای خارجی داشت. ایشان در ایام حج در نقش مترجم به امداد و درمان بیماران ایرانی و غیرایرانی شتافته بود. سفرنامه ایشان آکنده از صداقت، صمیمیت، ظرافتهای طنز، بهرهگیری از مثلهای فارسی، ترکی و انگلیسی و اشعار ناب دوزبانه است که ثبت این اثر ذوق و هویت خاندان خطیبی را جلوهگر میسازد.
وی با اشاره به فعالیتهای ارزنده مؤسسه کتابشناسی شیعه در صیانت از مواریث کهن مکتوب، خبر مهمی را به پژوهشگران اعلام کرد و گفت: کتاب گرانسنگ «انیس الطلاب فی العلم والادب» تألیف محمدحسن بن قنبری زنجانی که قریب به ۲۰۰ سال قبل به رشته تحریر درآمده و سالها گمشده و مورد تفحص محققان بود، به یاری خدا تصحیح شده و در آستانه چاپ قرار دارد. برخلاف تصور پیشین که گمان میرفت این کتاب جامع شرح تمام علمای زنجان باشد، با بررسی دقیق این نسخه در خاندانهای سادات زنجان مشخص شد که مؤلف در این اثر به معرفی ۱۰ تن از مشاهیر علمای زنجان و ۱۳۰ تن از فقها و دانشمندان جهان تشیع از شیخ صدوق تا محمدباقر شفتاربیدآبادی پرداخته است.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان، در اظهاراتی انتقادی و در عین حال میراثنگارانه، از تلاشهای چندینساله برای ایجاد یک «مرکز اسناد فرهنگی-هنری» در استان زنجان سخن گفت و با اشاره به بحران حفظ اسناد تاریخی و ضرورت تجمیع آرشیوهای پژوهشی، از توقف پروژههای اسنادنگاری در پی تغییرات مدیریتی انتقاد کرد. جعفر محمدی تصریح کرد: هدف ما از ایجاد این مرکز، تنها یک آرشیو ساده نبود؛ بلکه در ذهن ما، ایجاد پایگاهی بود که تمامی اسناد، از اسناد مکتوب و روزنامهها گرفته تا اسناد تصویری و حتی جزئیترین مدارک مربوط به شخصیتها و اماکن اثرگذار استان در آن تجمیع شود تا پژوهشگران بتوانند با رویکردی علمی و دسترسی کامل به منابع، به تحقیق بپردازند.
محمدی با اشاره به پیشرفتهای حاصل شده در سال ۱۳۹۹ و تلاشهای گسترده برای جمعآوری اسناد از طریق فراخوانهای عمومی عنوان کرد: ما بر این باور بودیم که حتی کوچکترین و در ظاهر بیارزشترین اسناد نیز میتوانند در تکمیل تاریخ زنجان و شناخت بهتر از این دیار مؤثر باشند.



