«برادران رفیعی»؛ میراثی که در سکوت خلق شد

سرویس استانهای پایگاه خبری الفبای رشد – سیده بهجت موسویمقدم: در تاریخ فرهنگی معاصر مشهد، نامهایی وجود دارند که بیشتر به واسطه آثار ماندگاری که از خود به جای گذاشتهاند شناخته میشوند تا حضور فعال در عرصه عمومی. این چهرهها، سهم قابل توجهی در شکلگیری نهادهای علمی و فرهنگی داشتهاند که گاه سالها بعد از فعالیتهایشان، اهمیت آنها بیشتر نمایان شده است. علیمحمد برادران رفیعی یکی از این شخصیتهاست؛ نویسنده و پژوهشگر، استاد فقید دانشگاه فردوسی مشهد و رئیس پیشین دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، که نقش او در فعالیتهای فرهنگی دانشگاه فردوسی مشهد و آستان قدس رضوی پس از انقلاب، به وضوح مشهود است. برادران رفیعی در تاریخ ۲۲ شهریور ۱۳۹۸ درگذشت.
روایتهای منتشرشده از سوی همکاران و مدیران همدوره او، نشاندهنده نقش برجستهاش در تحولات فرهنگی است؛ بهطوریکه در آیین نکوداشت وی، بهعنوان یکی از بنیانگذاران حرکتهای فرهنگی و علمی آستان قدس رضوی و از چهرههای تأثیرگذار در ایجاد پیوند میان حوزه و دانشگاه یاد شده است. علیمحمد برادران رفیعی در سال ۱۳۱۶ در مشهد به دنیا آمد و دوره ابتدایی را در همین شهر گذراند. او در دبیرستان به حوزه علمیه پیوست و ادبیات عرب را در حوزه مشهد آموخت و همچنین مقداری منطق، فلسفه، اصول و فقه را فراگرفت. او در کنار تحصیل در حوزه و همکاری نزدیک با پدر، دیپلم ادبی را بهصورت آزاد دریافت کرد و در رشته زبان و ادبیات فرانسه موفق به اخذ مدرک لیسانس شد. همچنین دیپلم ریاضی را نیز کسب کرد و در پایان این دوره عازم فرانسه شد. او در دانشگاه سوربن به تحصیل روانشناسی پرداخت و در سال ۱۳۴۵ با دکترای این رشته به کشور بازگشت و در دانشکده ادبیات مشهد مشغول تدریس شد. مسیر علمی او بعدها در دانشگاه فردوسی مشهد ادامه یافت و نامش در زمره استادان و مدیران این دانشگاه قرار گرفت.
اما اهمیت مسیر علمی برادران رفیعی تنها به عناوین دانشگاهی او محدود نمیشود. تحصیل در حوزه و دانشگاه، به گفته نزدیکان و همکارانش، نگاهی جامع و تلفیقی در او ایجاد کرده بود؛ نگاهی که بعدها در فعالیتهای فرهنگی و مدیریتی او نیز نمایان شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دکتر علیمحمد برادران رفیعی با درخواست تولیت وقت آستان قدس رضوی به این مجموعه پیوست و فعالیتهای فرهنگی خود را آغاز کرد. در سالهای فعالیت او، مجموعهای از نهادها و مؤسسات علمی و فرهنگی شکل گرفت یا توسعه یافت؛ به همین دلیل در روایتهای همدورههایش، نام برادران رفیعی در کنار تحولات فرهنگی آستان قدس رضوی قرار دارد.
محمدهادی زاهدی، پژوهشگر و رئیس پیشین سازمان کتابخانهها و موزههای آستان قدس رضوی، در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد درباره شخصیت مرحوم علیمحمد برادران رفیعی گفت: شخصیت ایشان از چند جنبه قابل توجه است. بُعد اول، بُعد علمی ایشان است؛ زیرا هم در حوزه درس خوانده بود و هم در دانشگاه و تحصیل در این دو مرکز، نگاهی جامع به ایشان بخشیده بود که به او امکان میداد مسائل فرهنگی را با دقت و عمق بیشتری بررسی کند. وی بُعد دوم را بُعد اجرایی او برشمرد و افزود: وی از همان ابتدای انقلاب در آستان قدس رضوی منشأ اثر و ثمر بود. برخی از مؤسسات و نهادهایی که امروز در آستان قدس رضوی داریم، با تدبیر و اندیشه او شکل گرفته است. بهعنوان معاون فرهنگی آستان قدس رضوی، در راهاندازی بهنشر، دانشگاه امام رضا(ع) و بنیاد پژوهشهای اسلامی نقش مؤثری داشتند. همچنین، آن مرحوم در دانشگاه نیز تدریس میکردند و ارتباط نزدیکی با نسل جدید و دانشجویان داشتند که این ارتباط باعث میشد نگاهی بهروزتر نسبت به مسائل فرهنگی داشته باشند.
زاهدی خاطرنشان کرد: بُعد سوم شخصیت برادران رفیعی، بُعد فردی اوست. او متواضع و فروتن، سادهزیست و نکتهسنج بود. سوزنچی کاشانی، نویسنده و پژوهشگر نیز در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، علیمحمد برادران رفیعی را از بنیانگذاران اصلی حرکتهای فرهنگی و علمی نهاد آستان قدس رضوی دانست و اظهار کرد: مرحوم برادران رفیعی از پایهگذاران اصلی حرکتهای فرهنگی و علمی این نهاد مقدس به شمار میرود؛ زیرا او وحدت حوزه و دانشگاه را در این مجموعه محقق ساخت. دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) را در شرایط سخت و با حداقل امکانات در یک آپارتمان کوچک بنیان نهاد و امروز آن را به پایگاهی بینالمللی تبدیل کرده است. یکی از وجوه قابل استناد در کارنامه فرهنگی برادران رفیعی، حضور او در هیئت مؤسس دانشگاه امام رضا(ع) است. در اساسنامه دانشگاه امام رضا(ع) که در سال ۱۳۶۷ تصویب شده، نام «علیمحمد برادران رفیعی» بهصراحت در میان اعضای هیئت مؤسس آمده است. این سند رسمی، نقش او را در مرحله شکلگیری این دانشگاه تأیید میکند. وی افزود: همچنین با تأسیس و توسعه مرکز چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، راهاندازی بزرگترین کتابفروشی تهران (بهنشر) و گسترش کتابخانههای وابسته، زمینهساز شکوفایی فرهنگی و پژوهشی شد. ریاست او بر سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و کتابخانه قلم نیز با تربیت نیروهای جوان، تحصیلکرده و متعهد همراه بود.
سوزنچی با بیان اینکه یکی از ویژگیهایی که در روایتهای مختلف درباره دکتر برادران رفیعی تکرار شده، پرهیز او از مطرح کردن نام خویش بود، گفت: زهد، سادهزیستی و رعایت دقیق بیتالمال، همراه با بیاعتنایی به مال دنیا، از ویژگیهای برجسته شخصیتی او بود و با خضوع و خشوع، بدون آنکه نامی از خود ببرد، در پشت صحنه بسیاری از فعالیتهای فرهنگی آستان قدس ایستاد و در انتشار همه کتابهای این مجموعه شریک واقعی بود.
محمود سالاری، عضو هیئت علمی دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) نیز در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد گفت: علاوه بر ویژگیهای مدیریتی، مرحوم برادران از نظر اخلاقی مجموعهای از فضائل و نیکیها را در خود جمع داشت و باوجود تمول مالی، سادهزیست بود و از هرگونه تجمل پرهیز میکرد. به نظم و وقتشناسی اهمیت میداد و طبعی بلند و منشی معتدل داشت و هیچگاه در پی منافع خود نبود و همواره منافع جمع یا سازمان را بر منفعتهای شخصی ترجیح میداد. به صبر و شکیبایی شهره بود و از تملق و چاپلوسی به هیچ روی خوشش نمیآمد. اگر دستش میرسید، به هر نیازمند و درماندهای کمک میکرد. وی گفت: انتخاب مدیر قوی از مهمترین ویژگی ایشان بود. برای انتخاب مدیر دقت نظر بالایی داشتند که از هر جهت مناسب باشد و بیشتر روی جوانان تأکید داشتند و فرصت تجربه مدیریتی به آنها میدادند. سالاری ادامه داد: در همایشها، در ملاقاتها و در همه امور و در زمان کار، نظم در وجودشان موج میزد. همچنین به کارکنان کمبضاعت توجه داشتند و کمک مالی و قرضالحسنهای انجام میدادند.
نام مرحوم برادران رفیعی در کنار فعالیتهای کتابخانهای، پژوهشی و انتشاراتی نیز دیده میشود. او در دورهای ریاست سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی را بر عهده داشت؛ موضوعی که هم در روایتهای منتشرشده از مراسم نکوداشت او و هم در گزارشهای زمان درگذشتش تأیید شده است. همچنین نام او در میان اعضای هیئت تحریریه فصلنامه «مشکوه»، نشریه بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، دیده میشود؛ موضوعی که وجه پژوهشی و علمی حضور او در ساختار فرهنگی آستان قدس را نیز نشان میدهد. از سوی دیگر، کتابهایی با نام او نیز در منابع کتابشناختی ثبت شدهاند؛ از جمله «مکتبهای روانشناسی و نقد آن» که از سوی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه منتشر شده است. برادران رفیعی در مسیر زندگی خود میان حوزه و دانشگاه حرکت کرد، دانش آموخت، تدریس کرد، مدیریت فرهنگی را تجربه کرد و در نهایت بخشی از توان و تجربه خود را در خدمت ساختن نهادهایی قرار داد که قرار بود فراتر از یک دوره مدیریتی به حیات خود ادامه دهند. شاید مهمترین ویژگی کارنامه او همین باشد؛ اینکه اثرگذاریاش بیش از آنکه در دیدهشدن خلاصه شود، در ساختن بود؛ ساختن نهاد، تربیت نیرو، توسعه کتاب و پژوهش و ایجاد پیوند میان حوزه، دانشگاه و فرهنگ. او از آن مدیرانی بود که نامشان ممکن است در بسیاری از روایتهای روزمره کمتر شنیده شود، اما ردپای تصمیمها و تلاشهایشان در ساختارهای فرهنگی باقی میماند. از همین منظر، علیمحمد برادران رفیعی را میتوان یکی از چهرههای اثرگذار در شکلگیری بخشی از زیست فرهنگی آستان قدس رضوی در دهههای پس از انقلاب دانست؛ مردی که بخش مهمی از میراث خود را در سکوت ساخت و بیآنکه در مرکز قاب بایستد، بخشی از قاب فرهنگ مشهد را شکل داد. مرحوم برادران رفیعی عاری از هرگونه بیگانگی بود و با همه دوست بود؛ زیرا بر جایگاه عظیم انسانیت قرار داشت. دین و مذهب و هرگونه اندیشه متافیزیکی برای آن است که این موجود را به مقام انسانیت ارتقا دهد و دکتر برادران از این جنبه سرشار بود. او هیچگاه ادعای تدین نکرد، اما بهشدت دیندار بود و عبارت «و من یتوکل علیالله فهو حسبه؛ خدا برای کسی که به او توکل کند، کافی است» به کمال در دکتر برادران دیده میشد.



