وقتی رمانها به هم شباهت پیدا میکنند

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، گاهی اوقات یک کتاب تنها یک کتاب نیست؛ بلکه دریچهای است که با گشودن آن، به دنیای کتابها وارد میشویم. نویسنده، ویراستار، کتابفروش، ناشر و خوانندهای که در میان انبوهی از داستانها به دنبال روایتی است که فراتر از چند ساعت سرگرمی باشد. جف مینیک، نویسنده و معلم سابق ادبیات، با مطالعه رمانهای مختلف و به ویژه رمان «این کتاب باعث شد به تو فکر کنم» نوشته لیبی پیج، به همین دنیای خاص نگریسته است؛ جهانی که در آن کتابها درباره کتابها صحبت میکنند، انسانها از طریق کتابها دوباره به زندگی بازمیگردند و سوگ، دوستی و عشق در صفحات یک رمان به هم میپیوندند.
مینیک اعتراف میکند که مدتی تصور میکرد ساعتهای طولانی حضور در اینترنت، اشتیاق او برای خواندن رمان را کاهش داده است. اما او این رمان ۴۰۷ صفحهای را در کمتر از دو شب به پایان رساند. این کتاب توانسته بود دوباره میل قدیمی او به غرق شدن در داستانها را بیدار کند. اما در همین جا، پرسش دیگری مطرح میشود: اگر هنوز میتوان از یک رمان لذت برد، چرا احساس میکنیم بسیاری از رمانهای امروزی شبیه یکدیگرند؟ داستان این رمان درباره زنی جوان به نام تیلی است که همسرش جو را از دست داده است. جو پیش از مرگ با یک کتابفروش محلی توافق کرده که هر ماه به مدت یک سال، کتابی برای تیلی ارسال کند؛ کتابی همراه با نامهای از او. هدف این کتابها کمک به تیلی برای عبور از تاریکی سوگ است. در این مسیر، دوستیهای قدیمی دوباره زنده میشوند، زخمهای خانوادگی به آرامی ترمیم میگردند و عشق، مانند مهمانی که بدون اطلاع قبلی وارد میشود، به داستان میپیوندد.
برای مینیک که سالها صاحب کتابفروشی بوده، این رمان جذاب است؛ اما در عین حال نکته دیگری را نیز نمایان میسازد: تصوری از صنعتی که در آن زنان نقش بسیار پررنگی دارند؛ از نویسندگان و ویراستاران گرفته تا کارگزاران ادبی. مینیک این موضوع را تنها یک ویژگی آماری نمیداند. از نظر او، زمانی که گروه خاصی بیشتر از دیگران در جایگاه انتخاب، ویرایش و معرفی کتاب قرار میگیرد، طبیعی است که سلیقه و نگاه آن گروه به طور نامرئی بر آنچه منتشر میشود تأثیر بگذارد. در رمان پیج، شخصیتهای زن برجستهاند و جهان داستان عمدتاً از منظر تجربیات آنها دیده میشود. در مقابل، مردان داستان، حتی اگر دوستداشتنی باشند، به نظر میرسد از شبکههای عمیق دوستی و اجتماعی خود جدا افتادهاند.
مینیک این تصویر را نشانهای از تغییر بزرگتری در ادبیات امروز میداند؛ تغییری که در آن شخصیتهای مرد کمتر مرکز داستان هستند و تجربه زنانه سهم بیشتری از روایت را به خود اختصاص داده است. البته بازار نیز در این میان بیتقصیر نیست. زنان بیشتر از مردان رمان میخوانند و در عین حال، زنان خواننده معمولاً آمادگی بیشتری برای خواندن آثار نویسندگان مرد دارند. بنابراین اگر ناشری به دنبال فروش باشد، طبیعی است که به بازاری بزرگتر توجه کند؛ بازاری که داستانهایی درباره زنان و با شخصیتهای زن در آن مشتری بیشتری دارند.
اما مسئله اصلی مینیک در جای دیگری است. او میپرسد آیا ادبیات داستانی معاصر چیزی را از دست داده است؟ به باور او، بسیاری از رمانهای امروز بیش از آنکه نتیجه یک تجربه ادبی منحصربهفرد باشند، شبیه محصولاتی هستند که در کارگاههای نویسندگی تولید شدهاند؛ شخصیتها به خوبی پرداخت شدهاند، طرح داستانی آزموده شده و لبههای تیز روایت گرفته شده است تا در نهایت کتابی بیخطر، خوشخوان و قابل عرضه به بازار به دست آید. شاید مشکل دقیقاً در همین جا باشد: ادبیات اگر بیش از حد برای همه مناسب شود، ممکن است دیگر برای هیچکس تکاندهنده نباشد. رمان بزرگ همیشه قرار نیست آرامشبخش باشد. گاهی باید ما را آشفته کند، با پیشداوریهایمان درگیر شود، چیزی را که دوست نداریم جلوی چشممان بگذارد و حتی مجبورمان کند چند صفحه کتاب را ببندیم و به زندگی خود فکر کنیم.
حضور بیشتر زنان در صنعت نشر لزوماً به معنای حذف مردان یا کاهش کیفیت ادبیات نیست. بازار کتاب پیچیدهتر از آن است که بتوان همه تغییرات ادبی را به جنسیت ویراستاران و کارگزاران نسبت داد. سلیقه خوانندگان، اقتصاد نشر، تغییرات فرهنگی، شبکههای اجتماعی و حتی دگرگونی شیوه خواندن، همگی در شکلگیری ادبیات امروز سهم دارند. با این حال، پرسش مینیک ارزش شنیدن دارد: آیا ادبیات معاصر بیش از حد به فرمولهای موفق خود وابسته شده است؟ شاید خواننده امروز بیش از هر زمان دیگری کتاب در اختیار داشته باشد، اما کمتر از گذشته با کتابهایی روبهرو شود که واقعاً او را غافلگیر کنند. و این تناقض عجیبی است: در دورهای که همه از «تنوع» سخن میگویند، ممکن است خود داستانها روزبهروز شبیهتر شوند. شاید تنوع واقعی ادبیات تنها در این نیست که چه کسی کتاب را نوشته است؛ زن یا مرد، سفیدپوست یا رنگینپوست، محافظهکار یا لیبرال. تنوع واقعی آنجاست که داستانها اجازه داشته باشند متفاوت باشند؛ حتی وقتی با سلیقه غالب بازار همخوانی ندارند.
ادبیات بزرگ از جایی آغاز میشود که نویسنده جرئت کند چیزی را بنویسد که هنوز قالب آمادهای برای آن وجود ندارد. و شاید به همین دلیل است که مینیک، در پایان، با وجود تحسین رمان لیبی پیج، دوباره به سراغ آثار قدیمیتر و کلاسیکها میرود؛ کتابهایی که هنوز بوی زمانه خود را میدهند، هنوز نقص دارند، هنوز گاهی آزاردهندهاند و هنوز میتوانند خواننده را غافلگیر کنند. در روزگاری که صنعت نشر بیش از همیشه به دنبال یافتن «فرمول موفقیت» است، شاید ارزشمندترین کتابها همانهایی باشند که از فرمول فرار میکنند.



