تحلیل سریع رابطه پیچیده سوژه ایرانی با قدرت، قانون، جامعه و دیگران

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، حسن بهشتیپور، پژوهشگر روابط بینالملل، کتاب «دولتزدگی؛ رسالهای دربارهٔ جامعهسازی» نوشته میلاد دخانچی را اثری ادبی و تأثیرگذار میداند که به مسئلهای مهم در اندیشه سیاسی ایرانیان میپردازد؛ یعنی اسارت ذهن ایرانی در چارچوب دولت و سلطنت. نویسنده با تفکیک مفهومی میان «دولت» (به معنای بخت و اقبال)، «استیت» (به معنای نهاد پایدار قدرت) و «گاورمنت» (به معنای گروه حاکم موقت)، تلاش میکند نشان دهد که ایرانیان به جای تمرکز بر ساختارهای پایدار قدرت، همواره درگیر تغییر خاندانها و شخصیتها بودهاند. اما این جسارت نظری با کاستیهای بنیادینی در سطوح فلسفی، تاریخی و روششناختی همراه است که در ادامه به تفکیک به آنها پرداخته میشود.
نقد کلی کتاب «دولتزدگی؛ رسالهای درباره جامعهسازی» متنی پرسشبرانگیز، تهاجمی و نظریپردازانه است که سعی دارد مسئله سیاست ایران را در سطح یک ذهنیت ریشهدار توضیح دهد. نویسنده، میلاد دخانچی، مشکل ایران را تنها در عملکرد تغییر دولتها نمیبیند، بلکه اصل مشکل را ذهنیت دولتزده، سلطنتزده و تودهگرا معرفی میکند. امتیاز اصلی کتاب در این است که تشخیصی تازه و تحریککننده برای مخاطبان خود ارائه میدهد. نویسنده به صراحت بیان میکند که مشکل اصلی در ایران «دولت بد» نیست، بلکه رابطهای معیوب میان سوژه ایرانی، قدرت، قانون، جامعه و دیگری وجود دارد که باید اصلاح شود. با این حال، ضعف اصلی کتاب این است که برای این تشخیص بزرگ، گاهی از دقت مفهومی و روشمندی تاریخی فاصله میگیرد و به سمت دوگانهسازیهای سخت و استعارهپردازیهای پرقدرت حرکت میکند.
ایده محوری کتاب این است که ایران به نوعی «دولتزدگی» دچار است؛ به این معنا که نه تنها نهادهای حکومتی، بلکه ذهن، زبان، اخلاق سیاسی و تخیل جمعی ما نیز در مدار دولت و قدرت مرکزی میچرخند. نویسنده این وضعیت را با مفاهیمی چون استیت، سلطنت، شبانیت، توده، جامعه، همدلی و منطق سیستمساز/همدلانه توضیح میدهد و میکوشد نشان دهد که علاج این عارضه نه انقلاب صرف است و نه اصلاح صرف، بلکه «جامعهسازی» است. این ایده از حیث نظری جذاب است، زیرا مسئله را از سطح اشخاص و حکومتها به سطح ساختارهای ذهنی و اجتماعی میبرد. اما در مقام نقد، باید گفت که این انتقال از سطح سیاسی به سطح روانی و فرهنگی، همیشه با دقت کافی انجام نمیشود و گاهی شتابزده به نظر میرسد.
الف: نقاط قوت کتاب
۱. نخستین قوت کتاب، جسارت مفهومی آن است. نویسنده میکوشد واژگان آشنا را از نو معنا کند و با بازخوانی «دولت»، «استیت»، «سلطنت»، «جامعه» و «توده» زاویه دید تازهای به سیاست ایران بدهد.
۲. زبان پرحرارت، مثالهای روزمره، ارجاعات تاریخی و دینی، و تشبیههای پیدرپی بهخوبی برای پیشبرد ایده اصلی کتاب به کار گرفته شده است.
۳. نویسنده بهدرستی بر تداوم برخی الگوهای قدرت، حذف دیگری، میل به مرکزیت و بازتولید سلسلهمراتب در تاریخ ایران تأکید میکند.
۴. کتاب بهجای شکایت از «دولت» صرف، بر نقش جامعه، همدلی، برسمیتشناختن دیگری و اخلاق عمومی تمرکز میکند که از نظر سیاسی و تربیتی بسیار مهم است.
۵. تاریخنگاری آمریکاستیزی این فصل قویترین بخش از نظر شواهد تاریخی است. ردیابی ریشه ادبیات ضداستعماری به جریانهای چپ غیرمذهبی اوایل قرن بیستم و نشاندادن اینکه تسخیر سفارت آمریکا ابتدا با محوریت دانشجویان چپگرا رقم خورد، ادعایی برخلاف روایت رایج در ایران است.
۶. تحلیل «مانع اول/مانع دوم» پروژهی دولتسازی چارچوب تبیینی روشنی میدهد که چرا هم موافقان و هم مخالفان حکومت هنوز درگیر منطق استیتاند. یکی از مباحث عمده کتاب همین است که سعی دارد برای مخاطب فرق بین استیت به معنای آنچه که در غرب فهمیده میشود و دولت و حاکمیت که در بین ایرانیان فهمیده میشود، روشن سازد.
۷. برخلاف بسیاری از متون نقد اجتماعی که در تشخیص باقی میمانند، در این کتاب نویسنده واقعاً وارد پیشنهاد عملی میشود. احیای فتوتنامههای صنفی، خُمس بهعنوان الگوی «میکروفایننس»، و میکروپولیتیکس بهجای انتظار برای تغییر کلان، این تبدیل نظریه به کنش مدنی مشخص، نقطه قوت واقعی کتاب است.
۸. معرفی خوانش عینالقضات از ابلیس به بحث سیاسی-فلسفی معاصر، از نظر غنای فکری ارزشمند است و بخشی کمترشناختهشده از عرفان ایرانی را مطرح میکند.
ب: نقاط ضعف مفهومی
۱. مهمترین ضعف کتاب در سطح مفهومی، آمیختن چند لایه متفاوت از تحلیل است. بهطوریکه دولت، استیت، حکومت، سلطنت، امامت، شبان، جامعه و توده در متن گاه بهدرستی تفکیک میشوند، اما در بسیاری موارد همزمان و بدون مرز روشن به کار میروند. این باعث میشود خواننده نداند دقیقاً آیا نویسنده درباره نهاد سیاسی، فرهنگ سیاسی، یا روان جمعی صحبت میکند. در نتیجه، متن میان فلسفه سیاسی، روانشناسی شناختی، جامعهشناسی تاریخی و الهیات سیاسی نوسان میکند، بیآنکه همیشه این نوسان را بهصورت روشمند توضیح دهد.
۲. کتاب بارها از «ذات استیت»، «ذات سلطنت»، «ذات دولتزدگی» و «ذات سوژه ایرانی» سخن میگوید، بدون آنکه تعریف دقیقی از این مفاهیم ارائه کند. نویسنده در صفحه ۱۵ مینویسد «استیت در مقام وجود [اسانس] ثابت است، عَرَضش تغییر میکند» و در صفحهٔ ۱۷ میگوید: «تفاوتش در اسانس آن است، در ماهیت آن و نه در ذاتش.» این دو جمله از دو جهت با سنت فلسفی هستیشناسی ناسازگارند. نخست، در جملهی صفحه ۱۵، «وجود» و «عَرَض» در برابر هم قرار گرفتهاند، درحالیکه در سنت کلاسیک، تقابل اصلی یا میان «وجود» و «ماهیت» است یا میان «جوهر» و «عَرَض» — نه ترکیبی از این دو دسته با هم. در فلسفهی ابنسینا، برای هر موجود ممکن، وجود بر ماهیت زائد است: میتوان ماهیت چیزی را تصور کرد بیآنکه از این تصور، وجود خارجی آن نتیجه شود. بنابراین «وجود» و «ماهیت» دو ساحت متفاوتاند، اما «وجود» در برابر «عَرَض» قرار نمیگیرد؛ عَرَض در برابر جوهر است. دوم، در کاربرد فلسفی رایج، «اسانس» معمولاً معادل essence و نزدیک به مفاهیمی چون ماهیت یا ذات به کار میرود. بنابراین اگر نویسنده میان «اسانس» و «ذات» تمایز میگذارد، باید این تمایز را صریحاً تعریف کند؛ وگرنه خواننده دلیل این تفکیک را درنمییابد. این ناهماهنگی نشان میدهد که نویسنده، بهجای تکیه بر یک نظام فلسفی منسجم، اصطلاحات بنیادین هستیشناسی را آزادانه و بدون تعهد روشن به یک چارچوب مشخص به کار میگیرد. این آزادی اصطلاحی اگرچه ممکن است برای نثر ادبی و تأثیرگذاری خطابی مفید باشد، اما برای رسالهای که مدعی صورتبندی فلسفی یک بحران سیاسی است، ضعفی جدی محسوب میشود؛ زیرا خواننده هرگز نمیداند وقتی نویسنده از «ذات استیت» سخن میگوید، منظورش کدام یک از این مفاهیم متمایز است و همین ابهام، امکان مصونسازی ادعای اصلی کتاب در برابر نقد تاریخی را فراهم میآورد.
۳. کتاب خود را بهصورت رساله و تز معرفی میکند، اما روششناسی استدلالش همیشه شفاف نیست. گاهی تحلیل تاریخی است، گاهی روانشناختی، گاهی الهیاتی، گاهی جامعهشناختی، و گاهی هم مانیفستی. این تنوع میتواند نقطه قوت باشد، اما وقتی دقیق صورتبندی نشود، نتیجهاش کاهش قدرت اثباتی متن کتاب است. برای مثال، از وجود رفتارهای تودهوار یا دشمنی با دیگری، نتیجه گرفته میشود که ذهن سیستمساز غالب است و از آن، وجود استیتزدگی استنباط میشود؛ اما این زنجیره همیشه با شواهد کافی پشتیبانی نمیشود. بنابراین میتوان گفت کتاب در سطح «تشخیص» مساله و مشکل موجود در ایران، قویتر از سطح «اثبات» آن از لحاظ علمی عمل میکند.
۴. از حیث تاریخنگاری، کتاب یک روایت کلان و یکدست ارائه میدهد: از صفویه تا مشروطه، از پهلوی تا جمهوری اسلامی، یک منطق پیوسته قدرت، مرکزیت و بازتولید سلسلهمراتب جاری بوده است. این روایت جذاب است، زیرا استمرار را میبیند و به سطح رژیمها محدود نمیماند. اما خطرش این است که تداوم را میبیند اما تغییر را نمیبیند و یا حتی انکار میکند و آن را سطحی میشمارد. بهطوریکه این همه تفاوتهای واقعی دورهها، گسستها، تجربههای ناتمام جامعهسازی، و تلاشهای نهادی متفاوت را کمرنگ میکند. نویسنده در شش فصل اول تقریباً هیچ ارجاعی به استیتهای باستانی نمیدهد و این انتخاب، از نظر تاریخی نادرست است، زیرا اگر استیت به «دوام و ثبات» تعریف شود، استیت خلفای راشدین، دستکم در دوره عمر و عثمان، از ثبات نسبی برخوردار بود. معرفی معاویه بهعنوان مؤسس نخستین استیت در اسلام، دستکم نیازمند استدلال تاریخی گستردهتری است.



