نوشآفرین انصاری؛ پیشکسوت ۸۷ ساله دنیای کتابداری ایران

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نفیسه خلیلی در سرویس فرهنگ و نشر، به سرنوشت عجیب برخی افراد اشاره میکند؛ شاهزاده قجری که میتوانست دیپلمات موفقی شود، به جای تحصیل در رشته مترجمی همزمان در ژنو، به دنیای کتابداری وارد میشود. نوشآفرین انصاری با تسلط به سه زبان فرانسه، روسی و انگلیسی، به جای پیوستن به وزارت خارجه، به زیرزمین دانشگاه تهران میرود و در کنار ایرج افشار، به یادگیری کتابداری میپردازد. او که پدربزرگش نخستین وزیر امور خارجه ایران و پدرش سفیر بوده، به یک بانوی ماندگار در عرصه کتابداری تبدیل میشود و مادر «کتابداری مرجع» و «کتابداری اجتماعی ایران» میگردد. امسال او هشتادوهفتمین سالگرد تولدش را جشن میگیرد و در جوانی، به پیشنهاد پدرش، محمدعلی جمالزاده، به دنیای کتابخانهها وارد میشود. او کتابخانه سیار را به بیمارستانها میبرد و در کانون اصلاح و تربیت، کتابخانهای تأسیس میکند. همچنین، با سفر به کشورهای افغانستان، هندوستان، سوئیس، سوئد، روسیه و بلژیک، تجربیات غنیای را با خود به ایران میآورد و کتابداری سنتی ایران را با کتابداری نوین پیوند میدهد.
نوشآفرین انصاری به گفته نورالله مرادی، پیشکسوت کتابداری، به خدمتگزاری علاقهمند بود و نه به قدرت. او تأکید میکند که مهم نیست چه رشتهای را تحصیل کنید، بلکه مهم این است که در آن کار، سردار باشید نه سرباز. نرگس نشاط، دیگر پیشکسوت کتابداری، او را «معمار پیوندها» میداند و بر این باور است که انصاری پیونددهنده کلیدواژههایی است که ما آنها را جدا و بدون ارتباط میدیدیم؛ پیوند میان «جامعه و دانشگاه»، «کتابخانه و زندگی»، «کودک و دانش» و «ارتباط جامعه رسمی با مدنی» و همچنین پیوند میان گذشته کتابداری و آینده این حرفه، حاصل تلاشهای او در این حوزه است. او توانسته است پیونددهنده کتاب و زندگی، کودک و جامعه و دانشگاه و نهاد مدنی باشد.
استاد گروه پژوهشی مدیریت اطلاعات و سازماندهی پژوهشگاه کتابخانه ملی معتقد است که انصاری از نسلی بود که کتابداری را یک حرفه اداری نمیدانست. برای او کتابخانه تنها انباری برای نگهداری کتاب نبود، بلکه جایی برای شکل دادن به مفهوم انسان و گسترش گفتوگو و دسترسی به دانش بود. برآیند همین اندیشه موجب شد تا حضور او از محدوده دانشگاه و شورای کتاب کودک فراتر برود. نشاط همچنین بر این نکته تأکید دارد که برای شناخت نوشآفرین انصاری باید از کلیشهها فاصله بگیریم و به دنبال این باشیم که او چه روابطی میان افراد، نهادها یا اندیشهها برقرار کرده است.
نرگس نشاط در ادامه به دلایل برجسته شدن بانوان کتابداری ایران مانند توران میرهادی، پوری سلطانی و نوشآفرین انصاری اشاره میکند و میگوید که ویژگی بارز آنها صرفاً داشتن کتاب و مقاله در رشته کتابداری نبوده، بلکه این افراد جریانساز بودند. وقتی از آنها یاد میکنیم، از یک مکتب فکری، فرهنگی و اخلاقی صحبت میکنیم که دیگران نیز به آن میپیوندند. نسل ماندگار کتابداری ایران را باید در نسلی که تربیت کردند جستوجو کرد. به عنوان مثال، خانم توران میرهادی انسان پرورش داد، پوری سلطانی مبانی فنی رشته کتابداری را پایهگذاری کرد و نوشآفرین انصاری پیوندی میان انسان، حرفه کتابداری و جامعه برقرار کرد.
این استاد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران معتقد است که انصاری فقط کار فرهنگی نکرده، بلکه فرهنگ کار فرهنگی را نهادینه کرده است. درباره تأثیر نوشآفرین انصاری بر کتابخانه ملی کمتر گفته شده است. نشاط در این باره میگوید که وجود دستنوشتهها، تاریخ شفاهی، عکس و یادگاری از این استاد پیشکسوت کتابداری در کتابخانه ملی نشاندهنده رابطه فکری و فرهنگی او با این نهاد است. کتابخانه ملی در طول تاریخ کتابداری ایران تنها یک مخزن نیست، بلکه یک نهاد مادر برای حرفه کتابداری است و انصاری نیز در اکثر نوشتهها و گفتوگوهای علمی خود به این نکته توجه داشته است.
مقاله او با عنوان «تأثیر کتابخانه ملی بر آموزش کتابداری و اطلاعرسانی» نشان میدهد که او به نقش کتابخانه ملی در شکلگیری حرفه کتابداری تأکید دارد. نکته مهم این است که استادان پیشکسوت و حرفهمندان کتابداری فقط در کنار کتابخانه ملی حضور نداشتند، بلکه به تأثیر این نهاد مهم در شکلگیری کتابداری ایران نیز فکر کردند. نوشآفرین انصاری به عنوان ستارهای فروزان برای چند نسل کتابداری ایران شناخته میشود. سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در مجموعه تاریخ شفاهی خود، مصاحبهای با او ثبت کرده است که در قالب کتاب «ستاره فروزان» منتشر شده است. عنوان «ستاره فروزان» به معنای این است که او در تاریکی، مسیر را روشن کرده است.
تعامل نوشآفرین انصاری با کتابخانه ملی را باید در سه سطح بررسی کرد: نخست، گفتوگوهای حرفهای درباره مسائل کتابداری و جایگاه کتابخانهها؛ دوم، نقش کتابخانه ملی در آموزش و شکلگیری حرفه کتابداری؛ و سوم، تبدیل شدن او به یکی از راویان حرفهای تاریخ کتابداری که کتابخانه ملی این روایت را برای آیندگان ثبت کرده است. این بانوی پیشکسوت کتابدار، ارتباطات گستردهای با دانشگاه، شورای کتاب کودک و جامعه حرفهای کتابداری داشته و جایگاه او را نمیتوان به سادگی در یک مرتبه شغلی محصور کرد.
نورالله مرادی، بازنشسته آرشیو و کتابخانه صدا و سیما، معتقد است که نوشآفرین انصاری چند ویژگی خاص دارد که او را از دیگر کتابداران متمایز میکند. نخست، تبار خانوادگی اوست که به عباس میرزا نائبالسطنه فتحعلی شاه میرسد. او کتابداری است که شازده محسوب میشود و میتوانسته با این سابقه خانوادگی به وزارت خارجه برود و دیپلمات موفقی شود. مرادی تأکید میکند که انصاری شیفته خدمت بود و به همین دلیل بهعنوان کتابدار به زیرزمین دانشکده ادبیات رفت و شروع به خدمت کرد. او با استادان بزرگ کتابداری ارتباط برقرار کرد و همنشینی با آنها جایگاه او را ارتقا داد.
مرادی درباره تابوشکنی نوشآفرین انصاری در فضای کاری کتابداری میگوید که او جزء کتابداران گروهی است که مستقیم با مردم و جامعه در تماس است. انصاری فقط کتابدار مرجع نیست، بلکه خدمتگذار جامعه بهعنوان کتابدار است. این خدمت میتواند برای کودکان یا استادان دانشگاه باشد. او از طریق دانشکده کتابداری به کتابداران و با شورای کتاب کودک به کودکان و نوجوانان خدمت کرد. مرادی معتقد است که اگر نوشآفرین انصاری را مادر کتابداری مرجع و کتابداری اجتماعی بدانیم، گزاف نگفتهایم.
مرادی در ادامه به گلایه کتابداران از اینکه کارشان به چشم نمیآید، اشاره میکند و میگوید که در تاریخ ما، ابنسینا و ابنمسکویه نیز کتابدار بودند. او تأکید میکند که چرا باید اسم کتابداری در ایران عوض شود و چرا کتابداران باید با خجالت بگویند که کتابدارند. او بر این باور است که اگر نقش کتابدار در تحقیق شناخته شود، او را فرد مهمی خواهیم دانست.



