آیتالله شبیری زنجانی؛ مرجعی که علم را با تواضع و اعتدال ترکیب کرد

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، آیتالله سید موسی شبیری زنجانی، متولد سال ۱۳۰۶، از مراجع شیعه و استادان درس خارج فقه و اصول در قم به شمار میرفت. او یکی از هفت فقیهی بود که پس از فوت آیتالله اراکی، از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم به عنوان مجاز به تقلید و واجد شرایط مرجعیت معرفی گردید. آیتالله شبیری زنجانی در قم و نجف به تحصیل علم پرداخت و در درس آیتالله بروجردی، خویی و محقق داماد شرکت میکرد. او تحقیقی درباره رجال نجاشی نگاشته است. آیتالله شبیری، مشابه پدرش سید احمد شبیری زنجانی، به عنوان امام جماعت در حرم حضرت معصومه(س) و مدرسه فیضیه فعالیت میکرد.
آیتالله سید موسی شبیری زنجانی، تحصیلات حوزوی را از سال ۱۳۵۹ یا ۱۳۶۰ هجری قمری آغاز کرد و دروس سطح را در مدت سه یا چهار سال به پایان رساند. پس از آن در درس سید صدرالدین صدر حاضر شد و به گفته سایت دفترش، او کمسنترین شرکتکننده در این درس بود. شبیری زنجانی، دو بار در سالهای ۱۳۷۳ق و ۱۳۷۴ق به حوزه علمیه نجف سفر کرد و در درسهای خارج فقه سید عبدالهادی شیرازی و سید محسن طباطبائی حکیم شرکت نمود. او همچنین در درس فقه و اصول سید ابوالقاسم خویی و سید حسین طباطبایی بروجردی نیز حضور داشت. سید موسی ۲۱ سال در درس خارج فقه سید محمد محقق داماد به همراه امام موسی صدر و سید محمد بهشتی شرکت کرد و یک دوره کامل درس خارج اصول را نیز از وی آموخت. او امام موسی صدر را به عنوان اولین هممباحث و یکی از عوامل علاقهمندیاش به دروس حوزوی معرفی کرده است.
تحقیق رجال نجاشی این کتاب در سال ۱۴۱۶ق (۱۳۷۴ش) توسط انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم منتشر شد. این اثر با استفاده از ۱۴ نسخه رجال نجاشی تهیه گردیده است. تعلیقه بر کتاب «آشنای حق» نیز شامل آثار و احوال عرفانی آقا محمد بیدآبادی (سده ۱۲ق) است که در سال ۱۳۹۱ شمسی از سوی انتشارات خویی به چاپ رسید. کتاب اصلی در سال ۱۳۷۹ شمسی از سوی نشر نهاوندی منتشر شده است. جرعهای از دریا کتابی چهار جلدی است که شامل مقالات، تعلیقات و بیانات شفاهی شبیری زنجانی میباشد. هر جلد این کتاب دارای سه فصل عربی، فارسی و طریقیات است. فصل «طریقیات» شامل برخی از گفتههای وی در مسیر خانه تا حرم حضرت معصومه(س) است. فصل اول این کتاب، حاوی ۱۴ اثر فارسی شامل مقالات، مصاحبهها و تعلیقههای وی بر آثار فارسی است. فصل دوم، هشت اثر عربی است که بیشتر آنها تعلیقات هستند و فصل پایانی کتاب، طریقیات است که نکاتی علمی، تاریخی و اخلاقی را بیان میکند و اشاراتی به شرح حال و ویژگیهای عالمان دین دارد. این کتاب در چهار جلد از سوی مؤسسه کتابشناسی شیعه در سالهای ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۸ش در قم و به زبان فارسی منتشر شده است.
کتاب نکاح، نخستین عنوان از مجموعه دروس فقهی آیتالله شبیری زنجانی است که با تلاشهای مستمر و چندساله پژوهشگران مرکز فقهی امام محمدباقر علیهالسلام در ۲۵ جلد تحقیق و تدوین میشود و ۱۲ جلد آن اکنون منتشر شده است. برخی از ویژگیهای این مجموعه شامل گستردگی تتبع و رجوع به بیشتر کتابهای استدلالی، پرهیز از نقل باواسطه اقوال، رجوع به منابع متفرقه مرتبط با بحث فقهی (مانند کتابهای تاریخ و انساب و تراجم)، توجه ویژه به «آیات الأحکام»، رجوع به مخطوطات کتابهای حدیثی و عدم بسنده کردن به نسخههای چاپی، بحث تفصیلی از سند و مفاد احادیث، توجه به فقه عامه در برداشت از روایات و تبیین برخی از مباحث اصول است که بهگونهای مستقل و مستوفی در کتابهای اصول بررسی نشدهاند.
مجموعه آثار آیتالله شبیری در قالب نرمافزار «مجموعه آثار حضرت آیتالله العظمی سید موسی شبیری زنجانی» از سوی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور گردآوری و منتشر شده است. آیتالله شبیری در برخوردهای سیاسی – اجتماعی استقلال و اعتدال داشت. محمود مهدیپور، پژوهشگر و سرپرست مجموعه کتاب «ستارگان حرم» درباره آیتالله سید موسی شبیری زنجانی اظهار داشت: این عالم ربانی چند ویژگی بارز داشتند. نخست، فروتنی و تواضع در رفتارهای اجتماعی و با طلاب جوان که در تدریس و راهنماییهای اخلاقی ایشان مشهود بود. وی ادامه داد: ویژگی دوم، علم رجال ایشان بود که شامل شناخت زنجیره تاریخی راویان و ناقلان سخنان معصومین (ع) و بازشناسی اسامی مشابه و متفاوت در عصر حضور و غیبت و همچنین شناسایی واسطههای ناشناخته و حذف شده در سلسله راویان است.
مهدیپور تصریح کرد: شاخصه سوم این مرجع تقلید، استقلال و اعتدال در برخوردهای سیاسی اجتماعی بود که به دستورات مسئولان و مدیران کشور گوش نمیدادند و آنچه از فقه اسلامی و احکام الهی میفهمیدند، به آن پایبند بودند و برای خوشایند یا ناخوشایند دیگران، فتوا و عمل خود را تغییر نمیکردند. سرپرست مجموعه کتاب «ستارگان حرم» بیان کرد: چهارمین ویژگی، تربیت فرزندان و شاگردانی است که برای حوزه علمیه و امت اسلامی پرورش دادهاند و در تدین و ارزشهای معنوی آنان تردیدی وجود ندارد.
مدیر موسسه کتابشناسی شیعه نیز درباره شخصیت و ویژگیهای آیتالله سید موسی شبیری زنجانی گفت: آیتالله شبیری دارای امتیازات بسیار از جمله تبحر فوقالعاده در فقه و تسلط بسیار بر منابع فقهی بودند. حجتالاسلام رضا مختاری با اشاره به ویژگیهای علمی و عملی آیتالله العظمی شبیری زنجانی افزود: ایشان صاحب سبک فقهی ممتازی بودند که این سبک فقهی بهترین روش استنباط و نزدیکترین نظریه به واقع و احکام شرعی است که تحت تأثیر سبک فقهی مرحوم آیتالله حسین بروجردی قرار داشت. وی ادامه داد: علاوه بر این، ایشان صاحب سبک در فقه بودند و این سبک فقهی نتیجهاش به واقع نزدیکتر بود. تبحر فوقالعاده در فقه و تسلط بر منابع و فهم کلمات قدما، این برجستگی را به فهم فقهی ایشان میداد. مختاری تصریح کرد: ایشان در علم حدیث و رجال، متبحرترین شخص در عصر حاضر بودند و مشخص است که تخصص در علوم حدیث و رجال چه تأثیری در استنباط مسائل فقهی دارد.
مدیر موسسه کتابشناسی شیعه ادامه داد: آگاهیهای ایشان به فقه و اصول و رجال منحصر نبود، بلکه در تاریخ، تراجم و انساب نیز تسلط داشتند. حافظه قوی و فوقالعاده ایشان باعث محفوظ ماندن بسیاری از حوادث تاریخی حوزهها و تشخیص درست از نادرست بود. وی یادآور شد: از نظر عملی، سلوک عملی ایشان بهترین درس اخلاق برای علما و طلاب و فضلا بود. ذرهای هوا و هوس و ذرهای تکبر و منیت و خودخواهی در وجودشان نبود. ایشان با مردم بسیار متواضعانه برخورد میکردند و نکته برجسته دیگر این است که تا دو یا سه روز قبل از ارتحال جانگدازشان، همیشه در دسترس فضلا و مردم بودند. مختاری تصریح کرد: آیتالله شبیری به خاطر احتیاط علمی و عملی، مورد احترام همگان بودند. همه جناحهای سیاسی، ایشان را قبول داشتند و به همین دلیل، میتوان گفت ایشان یک نوع میانجی بین جناحها و افکار مختلف بودند.



