روایتهایی برای حفظ بیگناهی

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد – مرجان علیپناه؛ وودی آلن یکی از چهرههای برجسته کمدی در آمریکا در چند دهه اخیر به شمار میآید. او نویسنده، نمایشنامهنویس، فیلمنامهنویس، بازیگر و کارگردانی است که بسیاری از آثارش از مرز کمدی معمولی فراتر میروند و به مضامینی چون اضطراب، مرگ، میل، حسادت، تنهایی و تناقضهای اخلاقی انسان مدرن میپردازند. در دنیای آلن، خنده اغلب از موقعیتهایی ناشی میشود که چندان خندهدار نیستند. شخصیتها در شرایط جدی و حتی دردناک قرار میگیرند، اما همچنان تلاش میکنند برای رفتار خود توجیهی پیدا کنند و تصویری قابلتحمل از خود ارائه دهند. از این منظر، کمدی در آثار آلن بیشتر بهعنوان روشی برای نزدیکشدن به موقعیتهای پیچیده انسانی عمل میکند. شخصیتهای او معمولاً افرادی نیستند که بتوان به سادگی آنها را خوب یا بد نامید. آنها بیشتر درگیر تناقضات هستند؛ میدانند، تحلیل میکنند و استدلال دارند، اما این توانایی گاهی به ابزاری برای فرار از حقیقت تبدیل میشود.
«سنترال پارک غربی» نمونهای بارز از همین جهان است. خیانت در این نمایش تنها نقطه آغازین ماجراست؛ موضوع اصلی، سازوکاری است که شخصیتها برای توجیه رفتار خود به کار میگیرند. پنج انسان متمدن در یک اتاق آشفته «سنترال پارک غربی» نخستینبار در سال ۱۹۹۵ بهعنوان بخشی از مجموعه سه نمایش تکپردهای در نیویورک به روی صحنه رفت. آغاز نمایش ساده است. فلیس، روانکاوی موفق، متوجه میشود که همسرش سم با بهترین دوست او، کارول، رابطه دارد. کارول به خانه دعوت میشود و گفتوگویی که در ابتدا میتواند مواجههای بر سر خیانت باشد، به زودی به زنجیرهای از افشاگریها تبدیل میشود. با ورود هاوارد، همسر کارول، و سپس سم، نقش قربانی و متهم بارها تغییر میکند. نکته مهم در ساختار نمایش این است که آلن حادثه خاصی روی صحنه خلق نمیکند. بیشتر وقایع پیش از آغاز نمایش رخ دادهاند و آنچه تماشاگر میبیند، پیامد آنهاست. بنابراین موتور اصلی درام نه «عمل»، بلکه «افشاگری» است. هر شخصیت اطلاعاتی دارد که دیگری از آن بیخبر است و هر اطلاعات تازه، توازن قدرت را در اتاق تغییر میدهد. به همین دلیل، شخصیتها مرتب جای خود را عوض میکنند؛ قربانی میتواند چند دقیقه بعد متهم باشد و کسی که با اطمینان دیگری را سرزنش میکند، ناگهان ناچار میشود برای رفتار خود توضیحی پیدا کند.
انتخاب فلیس بهعنوان یک روانکاو نیز تصادفی نیست. آلن کسی را در مرکز این آشفتگی قرار داده که حرفهاش تحلیل رفتار و انگیزههای دیگران است؛ اما وقتی نوبت به زندگی خودش میرسد، همان زبان تحلیلی الزاماً به شناخت بیشتر منجر نمیشود. تناقض از همینجا شکل میگیرد، شخصیتها کمبود واژه و تحلیل ندارند. آنها بهخوبی صحبت میکنند، دلیل میآورند و رفتار خود را توضیح میدهند. مسئله این است که دانستن و تحلیلکردن الزاماً به خودشناسی و پذیرش مسئولیت منتهی نمیشود. این یکی از ایدههای مرکزی نمایش است؛ انسان میتواند برای رفتار خود توجیهی منطقی بسازد و همان توجیه، به جای مواجهه با حقیقت، به پوششی برای انکار آن تبدیل شود. هیچکس در داستان خود را بد نمیداند.
جذابیت اصلی «سنترال پارک غربی» در این نیست که شخصیتها مرتکب خطا میشوند؛ بلکه در این است که تقریباً هیچکدام خود را صاحب اصلی خطا نمیدانند. هرکس روایت خودش را دارد. یکی خیانت را نتیجه شکست ازدواج میداند، دیگری دروغ را حاصل شرایط پیچیده و شخصی میداند و دیگران مسئولیت انتخاب خود را به گردن همسرشان میاندازند. در دنیای آلن، تقریباً هر رفتار نادرستی میتواند در قالبی از ضرورت، عشق، انتخاب یا اجبار بازتعریف شود. کمدی تلخ نمایش از همینجا شکل میگیرد؛ آدمها فقط خطا نمیکنند، بلکه برای خطای خود نیز دفاعیه مینویسند. به همین دلیل، «سنترال پارک غربی» اگر صرفاً بهعنوان یک کمدی زناشویی اجرا شود، بخش مهمی از ظرفیت خود را از دست میدهد. زیر دعواها و شوخیها، جدال دیگری در جریان است؛ جدال هر شخصیت برای حفظ تصویری که از خود ساخته است.
منتقدان اجرای نخست نیز به همین وجه تند نمایش توجه داشتند. فرانک شک در کریستین ساینس مانیتور در مارس ۱۹۹۵، «سنترال پارک غربی» را جدیترین و طولانیترین بخش این مجموعه دانست و در کنار اشاره به شوخیهای موفق آن، از مکانیکیشدن برخی تمهیدها و تیپیکشدن شخصیتها انتقاد کرد. نانسی فرانکلین نیز در نیویورکر از تلخی و گزندگی نمایش در پرداختن به خیانت زناشویی نوشته بود. اهمیت این واکنشها در آن است که یادآوری میکنند نمایش را نمیتوان صرفاً کمدی خوشخیالی درباره یک ازدواج شکستخورده دانست. شوخیهای آلن اغلب در فاصلهای بسیار کوتاه از تلخی قرار دارند. ما میخندیم، اما نه لزوماً به این دلیل که موقعیت بیخطر است؛ گاهی به این دلیل میخندیم که آدمها در موقعیتی دردناک، همچنان مشغول دفاع از خود و توجیه رفتارشان هستند. آلن هم شخصیتهایش را مستقیماً محاکمه نمیکند. اجازه میدهد آنقدر حرف بزنند تا در جریان همین حرفزدن، تناقضهایشان آشکار شود.
یکی از چالشهای مهم اجرای این متن، ریتم است؛ اما ریتم را نباید با تندگویی اشتباه گرفت. مایکل بلیکمور در یادداشتهایش درباره تمرین اجرای سال ۱۹۹۵، بارها به اختلافنظر خود و آلن بر سر سرعت اجرا اشاره کرده و هشدار داده است که تلاش برای رسیدن به سرعت بیشتر میتواند واقعیت موقعیت را از بین ببرد. شخصیتها باید موقعیت خود را جدی بگیرند، حتی وقتی نتیجه برای تماشاگر خندهدار است. این نکته برای اجرای ژاله صامتی اهمیت ویژهای دارد. «سنترال پارک غربی» به انرژی نیاز دارد، اما نه به شتاب. بسیاری از شوخیهای آلن بر زمانبندی دقیق بنا شدهاند: جمله، مکث، واکنش طرف مقابل و سپس ضربه نهایی. اگر همهچیز فقط سریعتر و بلندتر اجرا شود، آن لایهای که پشت دعواها و شوخیها قرار دارد، از بین میرود.
ترجمه، جایی که شوخی باید دوباره ساخته شود، در متنی مانند «سنترال پارک غربی» اهمیت ویژهای دارد، زیرا بخش بزرگی از نمایش در زبان اتفاق میافتد. ترجمه کمدی صرفاً انتقال معنای جمله نیست. شوخی طول و ریتم دارد، نقطه فرود دارد و گاه اثر آن به جای قرارگرفتن یک کلمه یا مکثی کوتاه وابسته است. بنابراین مترجم نمایشنامه باید در زبان مقصد، همان انرژی و ضربآهنگی را بازسازی کند که در متن اصلی وجود دارد. این مسئله درباره آلن مهمتر است، چون دیالوگهای او دائماً مسیر عوض میکنند. جملهای که جدی آغاز میشود، ممکن است در پاسخ طرف مقابل معنایی کاملاً متفاوت پیدا کند. در چنین متنی، ترجمه عملاً بخشی از ریتم اجرا را از نو میسازد.
مکان نمایش نیز بخشی از منطق آن است. عنوان سنترال پارک غربی خود یک نشانی است و محل وقوع داستان، آپارتمانی شیک در یکی از محلات نیویورک است. این فضا باید پیش از آنکه شخصیتها خود را توضیح دهند، اطلاعاتی درباره آنها در اختیار تماشاگر بگذارد؛ رفاه، طبقه اجتماعی، سلیقه و نوعی نظم ظاهری. اما در طول نمایش، همین ظاهر بهتدریج فرو میریزد. خانه در این معنا فقط محل وقوع ماجرا نیست و بخشی از شوخی نمایش است. همهچیز مرتب به نظر میرسد، جز زندگی صاحبان آن. در اجرای ژاله صامتی در تماشاخانه ایرانشهر، ضعف محسوس را میتوان در همین بخش دید. استفاده از بنر برای بازنمایی دیوارها و فضای آپارتمان، فینفسه انتخابی قابلقبول است، اما نصب نامنظم و کج بعضی از این سطوح آنقدر جلب توجه میکند که چشم تماشاگر از جهان نمایش به سمت خود دکور میرود. برای نمایشی که در یک آپارتمان شیک و متعلق به طبقهای مرفه میگذرد، این بیدقتی بصری توی ذوق میزند. طراحی صحنه لزوماً نباید پرهزینه یا کاملاً واقعگرایانه باشد؛ کافی است منسجم باشد و مانع از دیدهشدن خود نمایش نشود.
آنچه «سنترال پارک غربی» را، پس از سه دهه، همچنان قابلاجرا میکند، تنها موضوع خیانت نیست، زیرا خیانت زناشویی در نمایشنامه سابقهای طولانی دارد. آنچه متن آلن را سرپا نگه میدارد، سازوکار توجیه است. وودی آلن در متنهایش به روابط عاطفی، خیانت، پنهانکاری و تلاش شخصیتها برای عقلانیکردن رفتارشان پرداخته و «سنترال پارک غربی» بخشی از دغدغه مداوم او درباره انسانهایی است که برای رفتار خود توضیح دارند، اما حاضر نیستند همیشه آن توضیح را زیر سؤال ببرند. از این زاویه، حضور یک روانکاو در مرکز نمایش نیز معنای بیشتری پیدا میکند. این آدمها از کمبود تحلیل رنج نمیبرند؛ مسئله شاید وفور تحلیل و کمبود پذیرش مسئولیت باشد.
خندهای که باید کمی در گلو بماند، بهترین لحظههای «سنترال پارک غربی» جایی شکل میگیرند که خنده بلافاصله تمام نمیشود. تماشاگر میخندد، اما چند ثانیه بعد ممکن است متوجه شود پشت آن جمله بامزه، یک خودخواهی واقعی قرار داشته است؛ پشت موقعیت خندهدار، رابطهای آسیبدیده و پشت استدلالی ظاهراً منطقی، انسانی که نمیخواهد مسئولیت انتخابش را بپذیرد. اجرای ژاله صامتی هرجا اجازه میدهد این دو سطح همزمان دیده شوند، به جهان متن نزدیکتر میشود. خطر اجرای چنین متنی، افتادن به یکی از دو سوی ماجراست؛ یا نمایش به کمدی زناشویی صرف تقلیل پیدا کند، یا آنقدر بر تلخی تأکید شود که سبکبالی عصبی وودی آلن از بین برود. جذابیت اثر درست در فاصله میان این دو قرار دارد. «سنترال پارک غربی» بیش از آنکه درباره خیانت باشد، درباره روایت است؛ روایتهایی که آدمها برای دیگران تعریف میکنند و مهمتر از آن، روایتهایی که برای خودشان میسازند. پرسش اصلی نمایش فقط این نیست که چه کسی خیانت کرده است. پرسش ناخوشایندتر این است که انسان تا کجا میتواند میل و خودخواهی خود را به زبان منطق، عشق، ضرورت یا حق انتخاب ترجمه کند تا همچنان در داستانی که درباره خودش تعریف میکند، شخصیت منفی نباشد.



