سید علی موسوی گرمارودی؛ شاعری که مرزهای سیاست و شعر را درمینوردد

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – صادق رحمانی، شاعر و پژوهشگر: علی موسوی گرمارودی از جمله معدود بازماندگان نسلی است که نه تنها شعر انقلاب اسلامی را روایت کرده، بلکه در شکلگیری زبان و هویت ادبی آن نقش مؤثری ایفا نموده است. او در بیش از پنج دهه فعالیت ادبی، با تکیه بر دانش وسیع خود در ادبیات فارسی و عربی، آثاری خلق کرده که میان سنت و دوران معاصر پلی پایدار برقرار کرده است. اکنون که این شاعر و پژوهشگر برجسته در بستر بیماری به سر میبرد، جامعه ادبی ایران با نگرانی و احترام، نگران سلامتی یکی از مهمترین صداهای شعر معاصر است؛ شاعری که نامش با آثاری چون «خط خون» و سالها تلاش فرهنگی و ادبی گره خورده است.
سیدعلی موسوی گرمارودی، شاعر و پژوهشگر و از چهرههای ادبی و فرهنگی معاصر، در تاریخ یکشنبه ۲۱ فروردین ۱۳۲۰ (۲۲ ربیعالاول ۱۳۶۰ ق / ۲۰ آوریل ۱۹۴۱ م) در محله «چهارمردان» قم به دنیا آمد. پدرش سید محمدعلی موسوی گرمارودی، زاده گرمارود الموت قزوین، مدرس عالی علوم اسلامی به ویژه کلام و فلسفه بود و مادرش خانمآغا، زاده شیروانمحله تنکابن؛ او نخستین فرزند خانواده بود. گرمارودی خواندن و نوشتن را از حدود پنجسالگی نزد پدر آموخت؛ با قرآن آغاز کرد و سپس نصابالصبیان ابونصر فراهی، گلستان سعدی، طاقدیس شیخ نراقی و گزیدههایی از خمسه نظامی را مطالعه کرد.
در آستانه نهسالگی به «دبستان ملی باقریه» در ضلع جنوب غربی مدرسه فیضیه رفت و به سرعت پیشرفت کرد و در چند روز از کلاس اول به دوم و یک هفته بعد به کلاس سوم منتقل شد. نخستین معلم او در کلاس سوم، مردی به نام معینالشعرا بود که خطی خوش و خلقی خوشتر داشت. دوره دبیرستان را در مدرسه «دین و دانش» قم گذراند که شهید آیتالله دکتر بهشتی در خیابان باجک تأسیس کرده بود و تنها سیزده دانشآموز نخستین دوره را با دقت انتخاب کرده بود. بهشتی خود تدریس زبان انگلیسی را بر عهده داشت و معلمان آن مدرسه چهرههایی چون علیاصغر فقیهی، حسین اشراقی، شهید مفتح، بزرگنیا، رضوانی و مظاهر مصفا بودند.
در خرداد ۱۳۳۸، پدر او را به مشهد برد و به حاج شیخ مجتبی قزوینی سپرد. قزوینی او را به استاد ادب عربی آن زمان، شیخ محمدتقی ادیب نیشابوری مشهور به «ادیب ثانی» معرفی کرد و گرمارودی طی چهار سال، بهجه المرضیه (سیوطی)، مُغنی و مُطوّل را نزد او آموخت. منطق، مقدمات اصول و فقه را نیز نزد دیگر مدرسان حوزه مشهد فراگرفت و یک سال به حوزه فردوس رفت. گرمارودی پس از بازگشت به قم، در ماجرای انجمنهای ایالتی و ولایتی و واقعه مدرسه فیضیه شرکت داشت و یک بار نیز در قم دستگیر شد.
پس از دستگیری امام خمینی(ره) و واقعه ۱۵ خرداد، به تهران رفت و معلم دبستان و سپس دبیرستان علوی شد. در سال ۱۳۴۵ به دانشکده حقوق راه یافت و با مبارزانی چون شهیدان رجایی و باهنر آشنا شد و ارتباط خود را با شهید بهشتی حفظ کرد. «وقتی پنج ساله بودم و پدرم پشت مدرسهی فیضیه با نشتر دلاکان خون میبارید و خون او تپههای کناررود شور قم را رنگین میکرد ای شعر! من تو را دیدم که در خون پدرم بر تپه میلغزی بر خاک تنها صدای پاک اذان این کابوس واقعی را میآشفت» نقطه عطف زندگی ادبی او سال ۱۳۴۸ بود؛ در مسابقه شعر مجله ادبی یغما به سردبیری حبیب یغمایی که به همت حسینیه ارشاد به مناسبت آغاز پانزدهمین قرن بعثت برگزار شده بود، در زمینه «شعر نو» مقام نخست را به دست آورد.
شعر او منظومهای شانزدهصفحهای در بحور شکسته نیمایی به نام «خاستگاه نور» بود و شهرت شعریاش با همین اثر آغاز شد؛ در قالب شعر کهن نیز امیری فیروزکوهی، ریاضی یزدی و عباس شهری به ترتیب اول تا سوم شدند. او پیش از آن با جلال آل احمد و سیمین دانشور ارتباط داشت و از تشویقهای آل احمد و راهنماییهای دکتر علی شریعتی بهرهمند بود، اما بیش از همه، آیتالله مرتضی مطهری که در جوانی نزد پدر گرمارودی درس خوانده بود، او را به شاگردی پذیرفت و در سخنرانیهایش از او میخواست شعر بخواند و اجازه حضور در حلقه درس خصوصی شرح منظومه را به او داد.
در سال ۱۳۵۲ به وسیله ساواک دستگیر شد و نزدیک چهار سال در زندان ماند؛ در سال ۱۳۵۶ با کشیدن حدود یک سال زندان اضافی، آزاد شد؛ شرح این دوران را بعدها در مقاله بلند «از دوزخ بگو» در کیهان پاییز ۱۳۵۷ منتشر کرد. پس از آزادی، مجموعههای «چمن لاله»، «خط خون»، «تا ناکجا»، «دستچین» و «باران اخم» را منتشر کرد.
«درختان را دوست میدارم که به احترام تو قیام کردهاند و آب را که مهر مادر توست خون تو، شرف را سرخگون کرده است شفق آیینهدار نجابتت و فلق، محرابی که تو در آن، نماز صبح شهادت گزاردی… شمشیری که بر گلوی تو آمد هر چیز و همه چیز را در کاینات به دو پاره کرد هر چه در سوی تو، حسینی شد و دیگر سو، یزیدی اینک ماییم و آبها درختان، کوهساران، جویباران، بیشه زاران که برخی یزیدی، و گرنه حسینی اند خونی که از گلوی تو تراوید همه چیز و هرچیز را در کائنات به دو پاره کرد در رنگ اینک هر چیز، یا سرخ است یا حسینی نیست.
در پاییز ۱۳۵۶ در شب شعر انستیتوی گوته شرکت کرد و پس از خواندن شعر «در سایهسار نخل ولایت»، جملهای گفت که به تعبیر خودش پژواک آن سالها شنیده میشد: «شیعه در طول تاریخ گلرنگ خود، مظلوم زیسته، اما هماره صدای خویش را به گوش تاریخ رسانده است.» در آستانه انقلاب، همراه طاهره صفارزاده کانون فرهنگی نهضت اسلامی را پایهگذاری کرد و دبیر آن بود. پس از انقلاب، با حکم مهندس بازرگان، سرپرست انتشارات فرانکلین و مدیرعامل افست شد و در اواخر بهمن ۱۳۵۸ به دعوت بنیصدر، پس از مشورت با شهید آیتالله صدوقی، از ۱۵ فروردین ۱۳۵۹ به عنوان مشاور مطبوعاتی و فرهنگی رئیسجمهور مشغول به کار شد.
او بارها از امام خمینی(ره) اجازه استعفا خواست، اما امام به او فرمودند در کنار بنیصدر بماند و انحرافات را گوشزد کند؛ جمله مشهور امام به او این بود که «آبرو مهمتر از خون نیست». گرمارودی سرانجام از مشاورت مطبوعاتی کناره گرفت — از جمله به دلیل ممانعت از مصاحبه اوریانا فالاچی با بنیصدر — و بعدها با اجازه امام و هماهنگی آیتالله صدوقی بهطور کامل استعفا کرد. پس از فرار بنیصدر به اداره ارشاد اسلامی بازگشت، اما نزدیک دو سال خانهنشین شد و با هجمههایی روبهرو بود؛ از جمله یوسفعلی میرشکاک او را «مشاور فرعون» خواند و محسن مخملباف نیز درباره او مطالبی نوشت.
یوسفعلی میرشکاک بعدها قصیدهای با این مطلع در توصیف او نوشت: سلام سرِّ ثریا، بنفشهزارِ شهود گواهِ لطفِ خدایان به خاکِ کور و کبود سلامای شرفِ روزگارِ شور و شعور سلام بدرقۀ قرنها سرود و سرور بیا بیا بنشینیم و یاد هند کنیم به صدهزار سلام و دو صدهزار درود بیا بیا بگشاییم از بهشتِ «وِدا» به روی خویش دری از دِژی که کس نگشود … غلام فاطمهام من، خدا کند که شَود پرندِ فاطمه بفتِ دلت زِ من خشنود بلندنامیِ من زین مدیح خواهد بود چنانکه از تو بلند است نام گرمارود.
سرانجام در ۱۵ اسفند ۱۳۶۵، امام خمینی(ره) در پاسخ نامه او، دستنوشتهای مرقوم فرمودند و تصریح کردند که گرمارودی هرگز در اعمال خلاف بنیصدر شریک نبوده و به دلیل مصالح، امام او را از کنارهگیری بازداشته است. انتشار این دستخط در روزنامهها، بسیاری از قضاوتهای نادرست را پایان داد. گرمارودی تحصیلات دبیرستانی را با ریاضیات آغاز کرد، در مشهد ادبیات عرب خواند، با امتحان متفرقه دیپلم ادبی گرفت و چون تنها دانشکده نیمهوقت بود، به حقوق رفت تا نیم دیگر روز را کار کند. گرفتاریهای شغلی و زندگی، به گفته خودش، او را از کار منظم در شعر بازداشت.
ماهنامه ادبی «گلچرخ» را نیز منتشر کرد که ۲۴ شماره از تابستان ۱۳۶۵ تا تابستان ۱۳۶۶ درآمد و از ۱۳۷۱ مستقل شد. او سپس چهار سال تا اول تیر ۱۳۸۲ رایزن فرهنگی ایران در تاجیکستان بود. موسوی گرمارودی، در پایان زندگینامه خودنوشت، از بزرگترین شوربختی خود میگوید: نتوانستن ادای شکر عملی «عطیه شعر» به سبب مشکلات زندگی؛ و به نقل از شیخ بهایی اشاره میکند که هر که در یک رشته تخصص داشت بر او پیروز شد، اما او بر «همهفنحریفان» پیشی گرفت. به تعبیر او، آنچه در چنتهاش مانده، «جز حسرت دانستن، هیچ» نیست. مرا میتوانی چون مهربانی تا کنی و در کوچکترین جیب خود بگذاری پا به پای من بیا راهی میشویم تا ناکجای هر آرزو پشت به پشت من بده راه پنهان خنجرهای کینه را میبندیم روبروی من بنشین تا عشق را در میان بگیریم.



