ترجمه در دوران هوش مصنوعی؛ احیای متن یا از دست دادن انتخاب؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، این روزها حرفه ترجمه به عنوان یکی از مشاغلی مطرح میشود که ممکن است در عصر هوش مصنوعی تحت تأثیر قرار گیرد. تنها کافی است متنی را در یکی از ابزارهای هوش مصنوعی وارد کنیم تا در عرض چند ثانیه چندین ترجمه دریافت کنیم که از نظر ظاهری قابل قبول به نظر میرسند. علاوه بر این، ماشینها نه خسته میشوند و نه خوابشان میگیرد و نه برای ترجمه یک کتاب نیاز به صرف هفتهها و ماهها زمان دارند، اما شاید نکته اصلی همین باشد! برای مترجم انسانی، مسئله یافتن «چند معادل» نیست؛ بلکه درک این موضوع است که چرا نویسنده کلمهای را انتخاب کرده، آن جمله چه تأثیری بر خواننده خواهد گذاشت و چگونه میتوان همان تأثیر را در زبان دیگری بازسازی کرد. به عبارت دیگر، فاصله زیادی بین «داده» و «خِرَد» وجود دارد. «دادهها» واقعیتهای خام هستند. «اطلاعات» از کنار هم قرار گرفتن و معنا پیدا کردن دادهها شکل میگیرد. «دانش» به معنای فهمیدن و به کارگیری این اطلاعات است، «بینش» به معنای دیدن ارتباطها و معنای عمیقتر آنها و در نهایت «خرد»، توانایی تشخیص این است که با این دانستهها چه باید کرد. هوش مصنوعی در بخش بزرگی از این مسیر توانمند است؛ میتواند حجم عظیمی از دادهها را پردازش کند، از آنها اطلاعات استخراج کند، الگوها را شناسایی کند و در بسیاری از حوزهها دانشی کاربردی تولید کند. آنچه انسان به این فرایند اضافه میکند، تجربه، بینش و خرد است، یعنی توانایی دیدن موقعیت در زمینه خودش، تشخیص اهمیت میان گزینههای مختلف و تصمیمگیری درباره اینکه در نهایت چه انتخابی صحیحتر یا مناسبتر است.
شما یک جمله را میخوانید و میدانید معنایش را فهمیدهاید، اما هنوز نمیتوانید آن را ترجمه کنید. یک جای کار میلنگد. شاید نویسنده به چیزی اشاره کرده که برای خواننده زبان مقصد بدیهی نیست. شاید شوخیاش به فرهنگ و زمانهای دیگر تعلق دارد. یا شاید مسئله فقط این است که جمله در زبان اصلی معنادار است، اما اگر همان ساختار را به فارسی منتقل کنید، حاصلش بیمعنی خواهد شد. یکی از معروفترین عبارات درباره این حرفه، عبارت ایتالیایی «Traduttore, traditore» است: «مترجم، خائن است.» که در نگاه اول تعبیر تندی به نظر میرسد. چرا مترجم باید خائن باشد؟ زیرا ترجمه ناگزیر با انتخاب همراه است. اگر بخواهید به تکتک کلمات وفادار بمانید، ممکن است به لحن، موسیقی یا معنای جمله خیانت کنید. با این حال، شاید مسئله از اساس پیچیدهتر از این باشد. والتر بنیامین، در مقاله مشهورش «رسالت مترجم»، نگاهی متفاوت به ترجمه دارد. او ترجمه را صرفاً وسیلهای برای انتقال اطلاعات از یک زبان به زبان دیگر نمیداند. از نظر او، ترجمه میتواند زندگی تازهای به اثر ببخشد و رابطهای جدید میان زبانها ایجاد کند. در این دیدگاه، متن اصلی چیزی نیست که ترجمه قرار باشد صرفاً یک کپی از آن بسازد. ترجمه میتواند ادامه حیات و رستاخیز متن باشد. اگر قرار بود ترجمه فقط نسخه دوم و کاملاً یکسان متن اصلی باشد، هر فاصلهای از اصل، خطا محسوب میشد. مترجم باید چیزی را از متن اصلی بگیرد و به زبان دیگری منتقل کند، اما زبان مقصد دقیقاً همان امکانات و محدودیتهای زبان مبدأ را ندارد. بنابراین، مترجم باید انتخاب کند و انتخاب به معنای از دست دادن برخی چیزها و به دست آوردن چیزهای دیگر است.
امروزه هوش مصنوعی میتواند در چند ثانیه متنی را که برای ترجمه آن شاید نیم ساعت زمان لازم بود، به زبان دیگری برگرداند، مطالب طولانی را تحلیل کند و حتی در برخی موارد از مترجم انسانی نیز روانتر بنویسد. این تواناییها واقعی هستند و نمیتوان با نادیده گرفتن آنها درباره آینده ترجمه صحبت کرد، اما مترجم اغلب با یک پاسخ درست و یک پاسخ غلط روبهرو نیست، بلکه با چند گزینه درست مواجه است. چند واژه ممکن است معنای جمله را منتقل کنند و چند لحن ممکن است با شخصیت گوینده سازگار باشد. هوش مصنوعی با سرعت زیادی در حال تغییر است و بسیاری از تواناییهایی که زمانی مختص انسان تصور میشد، امروز ماشینها تا حدی انجام میدهند. اما حتی اگر روزی این فناوری همه این کارها را انجام دهد، یک پرسش همچنان برای من باقی است. من دوست دارم بدانم وقتی هوش مصنوعی میان چند ترجمه ممکن یکی را انتخاب کرد، دقیقاً چرا آن را انتخاب کرده و با چه منطقی از معادلهای دیگر صرف نظر کرده است؟ ترجمه در نهایت هنر انتخاب چیزی است که نباید از دست برود و من حق دارم به انتخاب «محتملترین معادلها» برای هر جمله، آن هم بر اساس «الگوریتمهای آماری» شک کنم.



