تحولی روحانی در داستانی از مولوی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مرتضی لطیفی در نشست تفسیر مثنوی مولوی که با رویکرد میانرشتهای در حوزه مطالعات معرفت و روانشناسی در خانه فرهنگ اراک برگزار شد، اظهار داشت: انسان ممکن است سالها با عادتهای ذهنی و معنایی که با او سازگار است زندگی کند و نیازی به پرسش از خود نداشته باشد؛ نپرسد که زندگی و مرگ چیست؟ چرا رنج میبریم؟ چه چیزی ما را آزاد میکند؟ و اساساً برای چه زندهایم؟
وی ادامه داد: اما گاهی یک تجربه ناگهانی مانند مواجهه با مرگ، بیماری، فقدان، شکست، عشق یا فروپاشی یک باور، نظم پیشین زندگی را بر هم میزند. در آن لحظه، انسان دیگر نمیتواند با همان معنایی که پیشتر زندگی میکرد، به زندگی ادامه دهد.
لطیفی با اشاره به مفهوم تحول وجودی بیان کرد: از این دیدگاه، تحول وجودی را میتوان گذر انسان از یک شیوه بودن به شیوهای دیگر دانست؛ عبوری که با از دست دادن معنای پیشین آغاز شده و با پیدا شدن معنای تازه ادامه مییابد.
این استاد ادبیات فارسی افزود: در این فرایند، آنچه باید «بمیرد» خودِ زیستی انسان نیست، بلکه تصویری است که او از خود ساخته است، مانند: جایگاه، ثروت، قدرت، شهرت، تعلق، عادت، امنیت و حتی تصوری که از خوشبختی در ذهنش دارد.
لطیفی خاطرنشان کرد: از این منظر، میتوان روایت تحول شخصیتی «عطار نیشابوری»، «ابراهیم ادهم»، «بودا» و «بازرگان» در مثنوی را روایتهایی از بیداری، پس از مواجهه با واقعیتی تکاندهنده دانست، هرچند که ممکن است مقصد و دستگاه فکری آنها یکسان نباشد.
وی گفت: در روایتی آمده است که سبب توبه عطار آن بود که روزی در دکان عطاری مشغول و مشعوف معامله بود؛ درویشی به آنجا رسید و چند بار «شیئاً لله» گفت. درویش پرسید: ای خواجه چگونه خواهی مرد؟ عطار پاسخ داد: چنان که تو خواهی مرد. درویش گفت: آیا تو همچون من میتوانی مرد؟ درویش کاسهای چوبین داشت، زیر سر نهاد و گفت: الله و جان بداد. عطار، حالش متغیر شد، دکان را بر هم زد و به این طریق درآمد.
وی با اشاره به روایت مشهور ابراهیم ادهم گفت: در این روایت، نقطه تحول وجودی او با اتفاقی بهظاهر نامعقول آغاز میشود: شبی از پشت بام قصر خود صدای کسانی را میشنود. وقتی میپرسد آنجا چه میکنند، پاسخ میدهند: «شتر گمشده خود را میجوییم.» ابراهیم میگوید: «شتر را بر بام میجویید؟» و آنان پاسخ میدهند: «تو خدا را در جامه حریر و در قصر میجویی!؟»
این استاد ادبیات فارسی ادامه داد: اهمیت این حکایت در تلنگر معنایی آن نهفته است. ابراهیم تا آن لحظه ظاهراً صاحب قدرت، ثروت و موقعیت است، اما این گفتوگو ناگهان تضادی میان «جستوجوی حقیقت» و «شیوه زندگیش» ایجاد کرده و درمییابد که نمیتوان با حفظ همان دلبستگیهایی که انسان را از حقیقت دور میکنند، انتظار یافتن حقیقت داشت.
وی تصریح کرد: در همین راستا، دو نقطه از داستان «طوطی و بازرگان» را باید فراتر از روایت ظاهریاش، آیینه تحول وجودی انسان در مواجهه با فقدان، مرگ و آزادی دانست. لطیفی ادامه داد: نخست: هنگامی که با مرگ طوطی هندی، به مرگ خویش بهطور جدی فکر میکند. دوم: هنگامی که طوطی او پس از رهایی و پرواز از قفس، راز رهایی را برایش آشکار کرده و میگوید آدمی باید آواز و وداد و تأییدطلبی و تعلق و همهویتی را در خود بمیراند تا بتواند به پرواز درآید.



