نهادینه شدن علوم اجتماعی در ایران: چگونه این رشتهها شکل گرفتند؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، سیدمحمود کمالآرا، مدیر دپارتمان جامعهشناسیسیاسی انجمن مطالعات غربآسیا، در خصوص تاریخ نهادهای جدید آموزش سیاسی در ایران اظهار داشت: تأسیس مدرسه علوم سیاسی در سال ۱۲۷۸ خورشیدی یکی از نقاط عطف این تاریخ به شمار میرود. این مدرسه در دوران مظفرالدینشاه و با ابتکار میرزا نصراللهخان مشیرالدوله و فرزندش میرزا حسنخان پیرنیا تأسیس شد و در آغاز، بیشتر به تربیت نیروی انسانی مورد نیاز دستگاه دیپلماسی و دولت پرداخته و کمتر به آموزش جامعهشناسی توجه داشت. در برنامه آموزشی این مدرسه، موضوعاتی نظیر تاریخ، جغرافیا، اقتصاد، حقوق و روابط بینالملل گنجانده شده بود. بنابراین، نمیتوان مدرسه علوم سیاسی را به عنوان آغاز جامعهشناسی در ایران تلقی کرد، بلکه اهمیت آن در این است که یکی از نخستین نهادهایی بود که به مطالعه منظم امور سیاسی، حقوقی و اداری در قالب آموزش جدید دانشگاهی و حرفهای پرداخت. از این نقطه میتوان نخستین حلقه زنجیرهای را مشاهده کرد که بعدها به علوم اجتماعی متصل شد، چراکه دولت جدید برای اداره جامعه در حال تغییر، به دانشهایی نیاز داشت که فراتر از قواعد حقوقی باشند و بتوانند جامعه، جمعیت، نهادها و رفتارهای اجتماعی را نیز مورد مطالعه قرار دهند.
سیدمحمود کمالآرا در ادامه افزود: با تأسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳، آموزش علوم انسانی جدید وارد مرحلهای نوین شد. در این دوره، جامعهشناسی به عنوان یک رشته مستقل دانشگاهی هنوز تثبیت نشده بود و اصطلاح «علمالاجتماع» در ادبیات آموزشی رایج بود. غلامحسین صدیقی پس از بازگشت از فرانسه در سال ۱۳۱۷ به دانشگاه تهران پیوست و نقش محوری در تثبیت آموزش دانشگاهی جامعهشناسی ایفا کرد. در سالهای ابتدایی، تدریس مباحث جامعهشناسی پیش از شکلگیری یک گروه آموزشی مستقل وجود داشت و اصطلاح «علمالاجتماع» نیز در فضای علمی کشور به کار میرفت. یحیی مهدوی نیز در دهه ۱۳۲۰ کتابی با عنوان «علمالاجتماع» منتشر کرد. در همین دوره، تلاش برای یافتن معادلهای فارسی برای مفاهیم جامعهشناسی ادامه داشت و اصطلاح «جامعهشناسی» به تدریج تثبیت شد. یحیی مهدوی همچنین در سال ۱۳۳۷ اساسنامه موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران را تصویب کرد. این موسسه در ۲۵ فروردین ۱۳۳۷ در شورای دانشگاه تهران تأسیس شد و غلامحسین صدیقی ریاست آن را بر عهده گرفت و احسان نراقی به مدیریت موسسه منصوب شد. این نهاد، علوم اجتماعی را بیش از پیش به پژوهش تجربی و مسائل واقعی جامعه ایران نزدیک کرد و پژوهش درباره شهرها، روستاها، جمعیت، خانواده، طبقات و دیگر مسائل اجتماعی به تدریج جایگاه بیشتری در فعالیتهای این حوزه پیدا کرد.
بنابراین، میتوان مسیر تاریخی این مهم را به سه مرحله تقسیم کرد: مرحله اول انتقال دانش جدید، مرحله دوم نهادسازی دانشگاهی و مرحله سوم تولید دانش تجربی درباره جامعه ایران. در خصوص جامعهشناسیسیاسی، این حوزه مسیری مشابه جامعهشناسی عمومی نداشت. بخشی از مباحثی که امروزه در حوزه جامعهشناسی سیاسی قرار میگیرند، در دورههای پیشین در چارچوب حقوق اساسی، علوم سیاسی، نظریه دولت و مطالعات احزاب و نهادهای سیاسی مطرح میشدند. در این راستا، ترجمه آثار موریس دوورژه، به ویژه کتاب Sociologie politique به قلم ابوالفضل قاضی، نقش ویژهای در تقویت پیوند میان حقوق اساسی، علوم سیاسی و تحلیل جامعهشناختی سیاست ایفا کرد. به این ترتیب، جامعهشناسی سیاسی در ایران به تدریج در فضای میانرشتهای حقوق اساسی، علوم سیاسی و جامعهشناسی شکل گرفت و مطالعه دولت، احزاب، انتخابات، نیروهای اجتماعی و مشروعیت سیاسی از مرزهای سنتی حقوقی فراتر رفت.
در دهههای بعد، آثار و تدریس پژوهشگرانی چون حسین بشیریه، حسین نقیبزاده و علیرضا ازغندی به گسترش ادبیات دانشگاهی جامعهشناسی سیاسی در ایران کمک کرد. اگر تاریخ علوم اجتماعی ایران را از منظر تحول پرسشهای آن دنبال کنیم، یکی از مهمترین تغییرات، عبور تدریجی از مطالعه نهادهای رسمی دولت به مطالعه رابطه متقابل دولت و جامعه بود. در مراحل ابتدایی، سیاست اغلب از منظر قانون اساسی، ساخت اداری و سازمان رسمی حکومت مورد بررسی قرار میگرفت، اما با گسترش ادبیات جامعهشناسی سیاسی، پرسشهای جدیدی درباره نقش طبقات اجتماعی، گروههای ذینفوذ، احزاب، نیروهای مذهبی، جنبشهای اجتماعی و شکافهای اجتماعی در شکلدهی به سیاست مطرح شد. انقلاب مشروطه، شکلگیری دولت متمرکز در دوره پهلوی، ملیشدن صنعت نفت، تحولات اجتماعی و اقتصادی دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ و انقلاب ۱۳۵۷، هر یک به نحوی نسبت میان ساخت دولت، نیروهای اجتماعی و سازمانهای سیاسی را به چالش کشیدند. پژوهش ارواند آبراهامیان درباره ایران میان انقلاب مشروطه و انقلاب ۱۳۵۷ نیز به همین پیوند میان سازمانهای سیاسی و نیروهای اجتماعی و همچنین نقش تقسیمات طبقاتی و قومی در تحولات سیاسی تأکید دارد.
از این منظر، ادبیات جامعهشناسی سیاسی ایران به تدریج به چند مسئله اساسی نظیر منابع قدرت دولت، استقلال یا وابستگی دولت به گروههای اجتماعی، نقش طبقات در تحولات سیاسی، چگونگی شکلگیری مشروعیت و نسبت میان دولت متمرکز و جامعه سازمانیافته توجه کرد. یکی از نمونههای مهم این رویکرد، مفهوم «دولت رانتیر» است که حسین مهدوی در مقاله مشهور خود در سال ۱۹۷۰ در بحث الگوهای توسعه اقتصادی دولتهای رانتیر، ایران را نیز در این چارچوب بررسی کرد. اهمیت این مفهوم برای مطالعات ایران در آن بود که رابطه میان درآمدهای حاصل از منابع خارجی، ساختار اقتصادی و ظرفیت دولت برای تأمین منابع خود را به موضوعی برای تحلیل تبدیل میکرد. در کنار این رویکرد، جامعهشناسی تاریخی ایران نیز مسیر دیگری را برای توضیح رابطه دولت و جامعه دنبال کرد. همایون کاتوزیان در آثار خود بر ویژگیهای تاریخی رابطه دولت و جامعه در ایران و مسئله تداوم و گسست در ساخت سیاسی تأکید کرده است، در حالی که آثار آبراهامیان بیشتر بر نیروهای اجتماعی، طبقات، سازمانهای سیاسی و تعارضات اجتماعی در تاریخ معاصر تمرکز دارند.
بنابراین، کنار هم گذاشتن این رویکردها نشان میدهد که ادبیات جامعهشناسی سیاسی ایران یک دستگاه نظری یکدست نبوده و مجموعهای از رهیافتهای متفاوت برای پاسخ به یک پرسش مشترک است که قدرت سیاسی در ایران چگونه با ساخت اجتماعی، منافع گروهها و تحولات تاریخی درهمتنیده شده است؟ این پرسش نیز پس از انقلاب شکلهای تازهای پیدا کرد و پژوهشهای جامعهشناختی درباره موضوعاتی مانند مشروعیت، مشارکت، رابطه دولت و جامعه، نهادهای ایدئولوژیک، طبقات اجتماعی و دگرگونیهای فرهنگی به بحث و مطالعه وارد شدند.
در پایان، باید گفت که پاسخ به این پرسش که چه کسانی علوم اجتماعی و جامعهشناسی سیاسی را وارد ایران کردند، نمیتواند در چند نام خلاصه شود. غلامحسین صدیقی، یحیی مهدوی، احسان نراقی، ابوالفضل قاضی و نسلهای بعدی استادان و پژوهشگران هر یک در مرحلهای از این فرایند نقش داشتهاند. آنچه در این تبارشناسی نشان میدهد، فرایند تبدیل یک دانش انتقالیافته به یک حوزه نهادمند و مسئلهمحور است که ابتدا مفاهیم و روشها منتقل شدند، سپس نهادهای علمی شکل گرفتند و در مرحله بعد، مسائل جامعه ایران به موضوع پژوهش تجربی و نظری تبدیل شدند. از این منظر، جامعهشناسی سیاسی در ایران نه تنها به عنوان یک دانشی وارداتی شناخته نمیشود، بلکه باید آن را حاصل تعامل میان سنتهای نظری جهانی، نهادهای علمی داخلی و مسائل تاریخی جامعه ایران تلقی کرد.



