تأثیر گرایشهای مارکسیستی بر دنیای ادبی نیما چگونه بود؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نیما یوشیج به عنوان پدر شعر نو شناخته میشود؛ شاعری که از قالبهای سنتی عبور کرد، وزن و قافیه را به چالش کشید و مسیر شعر فارسی را برای همیشه دگرگون ساخت. با این حال، آثار کمی در مورد نظریه ادبی این شاعر بزرگ معاصر نوشته شده که دو پیشفرض را مطرح میکنند. نخست اینکه نیما خالق نظریه ادبی خود است و در ایجاد آن وابسته به هیچکس نیست و دوم اینکه با وجود تنوع نظرات، نظریه ادبی نیما دارای انسجام و یکپارچگی است؛ او به تدریج از سنت فاصله گرفته و نظریه شعر نو را بنیانگذاری کرده است. عیس امنخانی در کتاب «من لنین شعر هستم» این پیشفرضها را به چالش کشیده و دو ادعای جدید درباره نظریه ادبی نیما مطرح کرده است. نخست اینکه نیما بسیاری از ایدهها و مفاهیم نظریه ادبی خود، از جمله هارمونی و طرز طبیعی مکالمه را از دیگران، به ویژه رمانتیکهای فرانسوی، اقتباس کرده و تکنیکهای اجرای این مفاهیم را نیز از آنها الهام گرفته است. دوم اینکه نظریه ادبی نیما نه تنها منسجم نیست بلکه نتیجه تحولی تدریجی و آرام نیز نمیباشد. از نظر امنخانی، اندیشه نیما در طول زمان دچار تغییر شده و بین دورههای مختلف فکری او فاصلههایی وجود دارد. رمانتیسم برای نیما تنها یک سبک ادبی نبود؛ بلکه با فردیت، احساس، طبیعت و تجربه شخصی گره خورده بود و طبیعی است که شاعری مانند نیما تحت تأثیر چنین فضایی قرار گیرد. اما نیما در ادامه مسیر فکری خود با جهان دیگری نیز مواجه شد: جهان اندیشههای اجتماعی و سیاسی، به ویژه مارکسیسم. کتاب امنخانی نشان میدهد که این جریان فکری در مرحلهای از زندگی نیما به بخشی از جهانبینی او تبدیل شده و بر نگاه او به ادبیات و نظریه شعر تأثیر گذاشته است. «من لنین شعر هستم» تأکیدی بر جنبه انقلابی کار نیماست؛ البته نیمایی که اسطوره ادبی نیست اما توانست شعر را به زندگی نزدیکتر کند؛ به زبان واقعی انسان، به تجربیات روزمره، به جامعه و به واقعیتی که شاعر در اطراف خود مشاهده میکرد. به همین دلیل، تحول در فرم را نمیتوان از تحول در جهانبینی او جدا کرد؛ او توانست در میانه آشوبهای فکری و اجتماعی زمانه خود بایستد و تلاش کند برای جهانی که تغییر کرده بود، زبان تازهای بیابد. او تنها قالب شعر را تغییر نداد؛ بلکه نسبت شاعر و جهان را نیز دگرگون ساخت. امنخانی در این کتاب نشان داده است که چگونه نیما که تا سال ۱۳۱۰ تحت تأثیر رمانتیکها و آرای ادبی آنها بود، از این زمان به بعد به مارکسیسم و روششناسی آن علاقهمند شد و آن را بنیاد نظریه ادبی خود قرار داد. بازتاب این تحول بیش از همه در درک نیما از نوگرایی نمایان است؛ نیمای جوان تحت تأثیر رویکرد انقلابی رمانتیکهای فرانسوی، دشمن سنت و قواعد ادبی گذشتگان است. او از انهدام سنت و قواعد آن سخن میگوید و نوگرایی را تنها با شکستن سنتهای ادبی و قواعد آن ممکن میداند. اما پس از گرایش به مارکسیسم، نگرش او به نوگرایی دچار تحول میشود. از این زمان به بعد، او به جای شکستن سنتها، از اهمیت آنها سخن میگوید و تنها نوگرایی را اصیل و مشروع میداند که در ادامه سنت باشد و نه در تقابل با آن؛ امری که دلیل آن را باید در مارکسیسم و نگرش انتقادی مارکسیستها به سنت جستوجو کرد. در این اثر، ابتدا روایتی از زندگی نیما ارائه شده که در آن تحول در جهاننگری او از رمانتیسم به مارکسیسم به وضوح مشهود است و در ادامه خاستگاههای رمانتیک نظریه ادبی نیما بررسی شده و نشان داده شده است که او بسیاری از ایدههای نظریه ادبی خود را از رمانتیکها به عاریه گرفته است. در پایان نیز پیامدهای گرایش نیما به مارکسیسم در نظریه ادبی او مورد بررسی قرار گرفته است. امنخانی در این کتاب با طرح این پرسش که «آیا همانگونه که گرایش نیما به مارکسیسم باعث تغییر دیدگاه او درباره نوگرایی شد، پذیرش مارکسیسم و گرویدن به آن در ابداع قالب تازه نقش داشته است؟» توضیح داده است: پس از گرایش نیما به مارکسیسم، لحن و ادبیات او تغییر و رنگ مارکسیستی به خود میگیرد. تبیین مارکسیستی/ دیالکتیکی نیما از هارمونی در نامه چهلودوم کتاب «حرفهای همسایه» خواندنی است: «به نظر من شعر در یک مصراع یا یک بیت ناقص است از حیث وزن زیرا یک مصراع یا یک بیت نمیتواند وزن طبیعی کلام را تولید کند. وزن که طنین و آهنگ یک مطلب معین است در بین مطالب یک موضوع فقط به وسیله هارمونی به دست میآید. این است که باید مصراعها و ابیات به صورت دستهجمعی و به طور مشترک وزن را تولید کنند. من واضع هارمونی هستم.» عبارت پایانی نامه گواه مارکسیستی بودن تبیین نیماست: «این فکر را از منطق مادی گرفتهام و اصل علمی است که هیچ چیز نتیجه خودش نیست بلکه نتیجه خودش با دیگران است.» به باور نیما، یک بیت به تنهایی ناکافی و ناتوان از ایجاد هارمونی است چراکه هارمونی حاصل جمع همه ابیات شعر است و نه یک یا بخشی از شعر. به زعم نیما، این دیدگاه جانمایه مفهوم دیالکتیک است؛ همچنان که تز به تنهایی کافی نیست و به آنتیتز نیاز دارد، یک بیت نیز به تنهایی کافی نیست و برای ایجاد هارمونی به ابیات دیگر نیازمند است. حالت طبیعی شعر و ادای طبیعی گفتار شاعر نیز موضوع دیگری است که هرچند به دوران جوانی و رمانتیکمآبی نیما تعلق دارد، اما تبیینی که نیما از آن ارائه میدهد کاملاً مارکسیستی و با مفاهیم آن (تز، آنتیتز و سنتز) است. میتوان گفت یکی از نقاط قوت کتاب امنخانی این است که تصویری ساده و تکبعدی از نیما ارائه نمیدهد و میتواند برای کسانی که به تاریخ ادبیات، اندیشه سیاسی و رابطه میان ادبیات و جامعه علاقه دارند، قابل توجه باشد. این کتاب به خواننده یادآوری میکند که آثار ادبی را نمیتوان همیشه جدا از شرایط تاریخی، اجتماعی و فکری زمانهشان بررسی کرد. بنابراین، این اثر نهتنها پژوهشی درباره نیما، بلکه تلاشی برای فهم بهتر مسیر شکلگیری ادبیات مدرن فارسی و تأثیر اندیشههای مختلف بر آن است. و شاید ارزش اصلی کتاب «من لنین شعر هستم» این باشد که به ما یادآوری میکند نیما هنوز تمام نشده است و هنوز میتوان او را از زاویههای تازه خواند.



