نقشهای از واقعیتهای پیچیده اجتماعی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، فرهاد بیانی، عضو هیئت علمی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، در یادداشتی به بررسی هستیشناسی در رئالیسم انتقادی پرداخته است. در ادامه، این یادداشت ارائه میشود.
همانطور که در مقالات قبلی اشاره شد، در رئالیسم انتقادی، هستیشناسی بر معرفتشناسی تقدم دارد و از اهمیت و ماهیت مستقلی برخوردار است. رئالیستهای انتقادی بر این باورند که هستیشناسی اجتماعی واقعیت، هم ابعاد لازم را داراست و هم ماهیت طبقهبندی شدهای دارد (بسکارa، ۱۹۹۸: ۴۱). این طبقهبندی از نظر روی بسکار حداقل در دو حوزه اتفاق میافتد: نخستین حوزه شامل لایههای سهگانهای است که شامل ساختارها یا مکانیسمها، رویدادهایی که این مکانیسمها ایجاد میکنند و زیرمجموعههای این رویدادها که بهواقع تجربه شدهاند، میباشد. روی بسکار این رویکرد چندلایهای واقعیت را نقشه هستیشناختی مینامد. بسکار به ترتیب این سه لایه را واقعی، رویدادی و تجربی مینامد (بسکار، ۲۰۰۸: ۲).
لایه واقعی شامل مکانیسمها، رویدادها و تجارب است، به عبارتی تمام واقعیت را در بر میگیرد. این لایه تعامل پیچیدهای میان نظامهای پویا، باز و طبقهبندی شده مادی و غیرمادی را نشان میدهد. جایی که ساختارهای خاص نیروهای علی، تمایلات یا شیوههای عملی را ایجاد میکنند که بسکار آنها را «مکانیسمهای مولد» مینامد (بسکار، ۲۰۰۸: ۱۷۰). لایه رویدادی شامل رویدادهایی است که رخ دادهاند (یا رخ ندادهاند) و همچنین لایه تجربی شامل آن دسته از رویدادهایی است که مشاهده یا تجربه شدهاند. این تمایز به ما کمک میکند تا از یک سو متوجه باشیم که نباید تمام رخدادها را به امور مشاهده شده تقلیل دهیم و از سوی دیگر از فروکاستن مکانیسمهای علی به رخدادها پرهیز کنیم (مینگرز، ۲۰۰۶: ۲۲).
این لایهبندی سهگانه در باب ماهیت هستیشناختی واقعیت از منظر رئالیسم انتقادی به این شکل قابل تبیین است: ساحت دوم این طبقهبندی مربوط به خود ابژهها است (بسکارb، ۱۹۹۸: ۶۶) جایی که نیروهای علی در یک لایه میتوانند توسط سایر لایههای زیرین خلق شوند. به عنوان مثال، لایه واکنشهای شیمیایی (لایه بالاتر) توسط لایه ظرفیت اتمی (لایه پایینتر) ایجاد میشود. یک قشر از قشر دیگری پدیدار میشود، همان چیزی که بسکار «ماتریالیسم نیروهای نوظهور» مینامد (مینگرز، ۲۰۰۶: ۲۲). ظهور به معنای آن است که یک امر کیفی جدید در یک سطح پدیدار میشود که با مکانیسمهایی که در سطح دیگر عمل میکنند، قابل توضیح نیست (دنرمارک، ۲۰۰۱: ۵).
اگرچه در این نوشتار بر بعد لازم واقعیت اجتماعی تأکید شده است، اما باید به این نکته نیز اشاره کرد که بخش عمدهای از فرایند تولید دانش ناشی از فعالیت انسانهاست و در بعدی که بسکار آن را بعد متعدی مینامد، رخ میدهد (بسکار، ۱۹۸۹: ۱۸). در واقع، با تأیید کار جامعهشناسان، میتوان گفت عملکرد علم یک فرایند اجتماعی است که از نظریهها، نتایج، ناهنجاریها و گمانهای موجود در باب ابژههای لازم (غیرمتعدی) بهره میبرد تا معرفت صیقلیافتهای در باب این ابژهها خلق کند. این تمایز روی بسکار به ما کمک میکند تا نسبیت معرفتی علم و این واقعیت که معرفت همواره ماهیت تاریخی و اجتماعی دارد را بپذیریم، بدون آنکه از یک سو، وجه هستیشناختی ابژههای معرفت را انکار کنیم و از سوی دیگر، در دام داوری نسبیگرایانه گرفتار شویم (مینگرز، ۲۰۰۶: ۲۲).
استدلال روی بسکار در باب ماهیت هستیشناسی واقعیت اجتماعی در گام اول به مخالفت با رویکرد فردگرایی روششناختی میپردازد که به شدت مورد حمایت پوپر بوده است؛ بر اساس این رویکرد، تمام تبیینها باید بر اساس کنشها، باورها و انگیزههای کنشگران فردی انجام شود (مینگرز، ۲۰۰۶: ۲۴). هستیشناسی رئالیسم انتقادی با تأکید بر پدیدهها، ساختارها و مکانیسمهای فرافردی میکوشد نشان دهد که برای شناخت جهان اجتماعی نمیتوان تنها به مطالعه انگیزهها، کنشها و باورهای فردی اکتفا کرد، بلکه ساختارها، مکانیسمها و موجودیتهای اجتماعی فرافردی نیز وجود دارند که در صورتبندی، تغییر و بازتولید واقعیت اجتماعی و رویدادهای موجود در جامعه نقش بسیار مهمی ایفا میکنند و نمیتوان در تحلیل و شناخت پدیدههای اجتماعی نسبت به آنها بیتفاوت بود یا آنها را انکار کرد.



