دیر سرخ؛ نگارخانهای از تاریخ رهبانیت در مصر

سرویس بینالملل پایگاه خبری الفبای رشد؛ دیر سرخ واقع در استان سوهاج مصر، با جداریهایی که شامل تصاویر مسیح، مریم، قدیسان و نمادهای گیاهی و هندسی است، به عنوان یکی از نمونههای برجسته هنر تصویری قبطی شناخته میشود. امنیه صلاح در کتاب «رسوم سماویه: الدیر الأحمر الأثری» تلاش میکند تا این نقاشیها را در زمینه تاریخی و هنری آنها تحلیل کند و نشان دهد که چگونه سنتهای تصویری پیشین در شکلگیری زبان بصری مسیحیان مصر تأثیرگذار بودهاند. این پژوهش در عین بررسی جزئیات فنی و زیباییشناختی جداریها، پرسشهایی درباره هویت فرهنگی و پیوستگی سنتهای هنری در مصر را مطرح میکند.
جداریهایی که پس از مرمت دوباره نمایان شدند، در نزدیکی شهر سوهاج و در جنوب مصر واقع شدهاند و نام خود را از رنگ آجرهایی که در ساخت آنها به کار رفته، گرفتهاند. این دیر یکی از مراکز مهم تاریخ رهبانیت قبطی است؛ سنتی که در سدههای اولیه مسیحیت در صحرای مصر گسترش یافت و تأثیرات آن در شکلگیری جریانهای رهبانی در دیگر مناطق جهان مسیحی مشهود است. اهمیت دیر سرخ تنها به معماری و تاریخ مذهبی آن محدود نمیشود. دیوارهای این بنا مجموعهای وسیع از نقاشیهای مذهبی و تزئینی را در خود جای دادهاند؛ آثاری که در گذر زمان به دلیل عوامل طبیعی و انباشت دوده و رسوبات آسیب دیده و بخشهایی از رنگ و جزئیات آنها از نظر پنهان مانده است.
در دهههای اخیر، طرحی برای حفاظت و مرمت این آثار با همکاری مرکز پژوهشهای آمریکایی در مصر و شورای عالی آثار باستانی این کشور اجرا شده است. به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، این پروژه حدود ده سال به طول انجامید و به نمایان شدن بخشهایی از رنگها و جزئیات جداریها کمک کرد. صلاح در گفتوگو با روزنامه النهار، مرمت این مجموعه را یکی از دلایل انتخاب دیر سرخ برای پژوهش خود عنوان کرده است. به گفته او، پس از این عملیات، نیاز به یک مطالعه جامع به زبان عربی که ابعاد تاریخی و هنری جداریهای دیر را به طور یکجا بررسی کند، احساس میشد. از نظر او، این آثار امکان بررسی طیف وسیعی از موضوعات و شیوههای تصویرگری قبطی را فراهم میکنند؛ از چهرههای مذهبی و قدیسان گرفته تا نقشمایههای گیاهی، حیوانی و هندسی.
کتاب «نقوش آسمانی» تاریخ رهبانیت قبطی و پیشینه دیر سرخ را در کنار بررسی معماری آن قرار میدهد و سپس به تحلیل تصاویر و نمادهای موجود در جداریها میپردازد. تصویر مسیح، مریم، پیامبران عهد عتیق، قدیسان و پدران رهبانی، در کنار صلیب و عناصر تزئینی، بخشی از موضوعات این مطالعه را تشکیل میدهند. این کتاب همچنین به رنگها، شیوه نمایش پیکرهها، القای حرکت و جایگاه هر شخصیت در ترکیببندی کلی تصاویر توجه دارد. در این تحلیل، نقشها و تزئینات تنها جزئیاتی برای پر کردن سطح دیوار نیستند؛ بلکه میتوانند نشانههایی از ارتباط میان سنتهای هنری و جهانبینیهای متفاوت باشند.
صلاح با بررسی عناصر تصویری تلاش میکند پیوندهای هنر قبطی را با هنر مصر باستان، سنتهای کلاسیک و هنر بیزانسی روشن کند؛ پیوندهایی که در انتخاب نقشمایهها و شیوه بازآفرینی آنها قابل مشاهده است. یکی از نمونههای مورد توجه، نقش گل نیلوفر است؛ گیاهی که در هنر مصر باستان جایگاهی نمادین داشت و با مفاهیمی چون زایش دوباره ارتباط داشت. حضور چنین نقشهایی در آثار قبطی، امکان بررسی تداوم و دگرگونی نمادها را فراهم میکند. هنرمندان در بستر فرهنگی جدید، عناصر بهجامانده از سنتهای پیشین را به کار میگرفتند و آنها را با موضوعات و باورهای مسیحی سازگار میکردند. در کنار این نقشمایهها، برخی عناصر برگرفته از هنر بیزانسی و سنتهای کلاسیک نیز در ترکیببندیها و تزئینات جداریها مشاهده میشوند.
این فرایند را میتوان در چارچوبی وسیعتر از تاریخ هنر بررسی کرد: نمادی که در یک فرهنگ معنایی خاص دارد، با انتقال به بستری دیگر ممکن است بخشی از معنای پیشین خود را حفظ کند، دلالتی تازه پیدا کند یا در ترکیبی جدید به کار رود. از این منظر، جداریهای دیر سرخ گواهی بر شکلگیری تدریجی یک زبان بصری هستند؛ زبانی که عناصر گوناگون را در خدمت بیان اعتقادات و تجربه زیسته جامعه مسیحی مصر قرار داده است.
یکی از محورهای مهم کتاب، بررسی هنر قبطی بهعنوان سنتی با ویژگیهای بصری خاص و پیوندهای تاریخی متعدد است. صلاح در گفتوگو با النهار بر این نکته تأکید میکند که هنر قبطی را باید در امتداد تاریخ هنر مصر مطالعه کرد؛ هنری که از میراث مصر باستان تأثیر پذیرفته، با سنتهای همزمان خود تعامل داشته و در دورههای بعد نیز وارد رابطهای متقابل با هنر اسلامی شده است. در این نگاه، تاریخ هنر مصر مجموعهای از دورههای کاملاً جدا از یکدیگر نیست، بلکه حاصل انباشت و تحول سنتهایی است که در طول زمان بر هم تأثیر گذاشتهاند.
گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد بُعد دیگری از این بحث را مورد توجه قرار میدهد: رابطه هنر قبطی با هویت فرهنگی و زمینه سیاسی زمانه. این گزارش به استفاده از زبان قبطی در کنار بررسی نقشمایههای تصویری اشاره میکند و این انتخاب را در چارچوب واکنش فرهنگی به سلطه روم تفسیر میکند. چنین برداشتی را باید تفسیری تاریخی دانست که نیازمند بررسی شواهد و زمینه دقیق هر دوره است؛ نمیتوان از وجود یک نقش یا انتخاب زبانی، بهتنهایی، انگیزهای واحد و قطعی برای همه هنرمندان و جوامع آن زمان نتیجه گرفت.
در همین زمینه، العربی به برخی نقشمایههای گیاهی و هندسی میپردازد که در جداریهای قبطی تکرار میشوند. این روزنامه به باوری اشاره میکند که بر اساس آن، پر کردن فضاهای خالی با نقشهای تزئینی میتوانست مانع حضور ارواح شرور شود. این توضیح را باید بهعنوان باوری منسوب به زمینه فرهنگی مورد بحث خواند، نه واقعیتی که صرف حضور تزئینات آن را اثبات کند. در هر حال، استمرار و دگرگونی این نقشها در دورههای مختلف، زمینهای برای مقایسه هنر قبطی با دیگر سنتهای تصویری منطقه فراهم میکند.
صلاح در گفتوگوی خود با النهار میگوید که کوشیده است متن را به گونهای بنویسد که خواننده غیرمتخصص نیز بتواند آن را دنبال کند. بر همین اساس، اصطلاحات دشوار در پانوشتها توضیح داده شده و برای علاقهمندان به مطالعه بیشتر، منابع تکمیلی پیشنهاد شده است. کتاب در کنار تحلیل تصویری، اطلاعات تاریخی مربوط به شخصیتهای بازنماییشده در جداریها و توضیحاتی درباره تحول رهبانیت و معماری دیر را نیز در اختیار خواننده قرار میدهد. اهمیت چنین پژوهشی در این است که جداریهای یک بنای مذهبی را از محدوده تاریخ معماری یا توصیف آثار باستانی فراتر میبرد و آنها را به منابعی برای مطالعه تاریخ فرهنگی تبدیل میکند.
تصاویر دیر سرخ هم روایتهایی دینی را بازتاب میدهند و هم ردپای تماس میان سنتهای هنری را در خود نگه میدارند. خواندن دقیق آنها میتواند نشان دهد که چگونه یک جامعه، باورها و تجربه تاریخی خود را در قالب تصویر صورتبندی کرده است. «نقوش آسمانی» از این طریق به بخشی از میراث تصویری مصر میپردازد که برای شناخت تاریخ هنر قبطی اهمیت ویژهای دارد. جداریهای دیر سرخ در این مطالعه، مجموعهای از تصاویر پراکنده نیستند؛ آنها شواهدی هستند که با کنار هم قرار گرفتنشان میتوان بخشی از تاریخ شکلگیری و تحول یک سنت هنری را بازخوانی کرد.



