روایتی از گذشتهای زنده و تأثیرگذار

سرویس بینالملل پایگاه خبری الفبای رشد؛ پنج کتاب جدید از ناشران عربی، ابعاد مختلف تاریخ و تجارب اجتماعی این منطقه را مورد بررسی قرار میدهند. در این میان، یک رمان خودزندگینامهنوشت از کارگردانی عراقی به موضوع تبعید و بازگشت میپردازد، خاطرات یک شخصیت رادیویی مصری بخشهایی از تاریخ رسانه و موسیقی این کشور را روایت میکند و یک پژوهش تاریخی، روابط قبطیان با قدرت سیاسی در مصر را مورد بازنگری قرار میدهد. همچنین، ثبت تاریخ فوتبال و بسکتبال سوریه و بررسی تأثیر تبعید بر آگاهی و فرهنگ فلسطینی نیز موضوع دو کتاب دیگر است. این آثار در زمینههای ادبیات، تاریخ، رسانه، ورزش و جامعهشناسی قرار دارند و هر یک از زاویهای متفاوت به تجارب فردی و جمعی در جهان عرب نزدیک میشوند.
کتاب «رهگذر» نوشتهی لیث عبدالامیر، کارگردان عراقی، از سوی انتشارات ادبیات منتشر شده است. نویسنده در این اثر، زندگی خود را از دریچهی خاطراتی بازخوانی میکند که با تاریخ معاصر عراق و تجارب تبعید و بازگشت مرتبط هستند. عبدالامیر برای روایت زندگیاش از تکنیکهای سینمایی استفاده میکند. او صحنههایی از گذشته را انتخاب کرده و به شکلی نوین کنار هم قرار میدهد و دربارهی آنها توضیح میدهد. تجربهی او در تدوین فیلم به روایت رمان ضرباهنگی خاص میبخشد و ساختار اثر را به بازگویی خطی خاطرات محدود نمیکند. محور داستان، تجربهی یک پناهنده است که بر بازگشت به عراق تأکید دارد. او پس از بازگشت با خاطرات، رویدادها و احساساتی مواجه میشود که در طول سالهای دوری در ذهنش انباشته شدهاند. رمان در خلال این مواجهه، تأثیر زمان بر حافظه و تغییر معنای رویدادهای گذشته را نیز بررسی میکند؛ رویدادهایی که با تغییر موقعیت راوی و فاصله گرفتن او از تجارب پیشین، از منظری نوین دیده میشوند. «رهگذر» به پیوند زندگی فردی با تاریخ عمومی عراق میپردازد و بازگشت به سرزمین مادری را به فرصتی برای مواجههی دوباره با گذشته تبدیل میکند.
کتاب «شهادت من بر یک عصر» نوشتهی عمر بطیشه، شخصیت رسانهای مصری، از سوی انتشارات سپیدهدم منتشر شده است. بطیشه در این اثر، بیش از پنجاه سال فعالیت خود در رادیو را مرور کرده و از تجاربش در برنامهسازی، روابط حرفهای و تحولات رسانهای مصر میگوید. بخشی از کتاب به فعالیت او در تهیهی برنامههای رادیویی، از جمله برنامهی «شاهدی بر عصر»، اختصاص دارد. نویسنده همچنین از ارتباط خود با ستارگان موسیقی عرب و ترانههایی که برای هنرمندانی چون ورده، صباح، فایزه احمد و سمیرا سعید نوشته است، سخن میگوید. بطیشه در روایت خاطراتش به رقابت میان امکلثوم، محمد عبدالوهاب و عبدالحلیم حافظ بر سر پخش ترانههای میهنی نیز میپردازد. اختلافات میان اهالی رسانه و چگونگی شکلگیری سیاستهای رسانهای از دیگر موضوعات کتاب است. تاریخ رسانه در این اثر با تحولات سیاسی مصر پیوند خورده است. شکست سال ۱۹۶۷ و جنگ اکتبر ۱۹۷۳ از جمله رویدادهایی هستند که نویسنده در بررسی نقش رادیو در آنها به سراغشان میرود. او جایگاه این رسانه را در بسیج افکار عمومی و تأثیرگذاری بر مخاطبان بررسی میکند.
کتاب «قبطیان و دولت مسلمانِ مبهم» نوشتهی احمد صبره، پژوهشگر مصری، از سوی انتشارات عین منتشر شده است. صبره در این پژوهش، دورهی ورود عربها به مصر و مناسبات قبطیان با قدرت سیاسی را در فاصلهی سالهای ۶۴۲ تا ۸۳۲ میلادی بررسی میکند. نویسنده روایتهای رایج دربارهی عدالت حاکمان و رفتار آنان با ساکنان مصر را به نقد میکشد. او همچنین تأثیر تقدیس شخصیتهای دینی بر شکلگیری روایتهای تاریخی را بررسی میکند؛ مسئلهای که میتواند برخی رفتارها و عملکردهای تاریخی را از معرض بررسی انتقادی دور نگه دارد. مفاهیمی مانند دولت، اطاعت و رابطهی حاکم و مردم در مرکز بحث کتاب قرار دارند. صبره با برجسته کردن تجربهی قبطیان، میکوشد روایت متداول از ورود عربها به مصر و شکلگیری دورهی اسلامی را از زاویهای دیگر بررسی کند. این اثر به یکی از موضوعات مهم تاریخ اجتماعی مصر میپردازد: چگونگی بازنمایی گروههای مذهبی در روایتهای تاریخی و نقش روابط قدرت در شکلگیری این روایتها.
کتاب «حافظهی ورزشگاههای سوریه: آرشیو فوتبال و بسکتبال» نوشتهی محمد م. رضا سعدی، پژوهشگر، از سوی انتشارات رامینا منتشر شده است. این کتاب تاریخ دو رشتهی فوتبال و بسکتبال در سوریه را ثبت میکند و مسیر تحول آنها را از آغاز تا رقابتهای سالهای اخیر دنبال میکند. سعدی در این اثر، عملکرد تیمهای ملی سوریه در بخش مردان و زنان و ردههای سنی مختلف را در مسابقات عربی، منطقهای، قارهای و بینالمللی مستند کرده است. نتایج رقابتها، ترکیب تیمها، نام بازیکنان و مربیان و روند شکلگیری مسابقات از جمله اطلاعات گردآوریشده در این آرشیو هستند. پژوهش بر مجموعهای از منابع مکتوب و اسناد ورزشی تکیه دارد؛ از روزنامههای چاپی و نسخههای دیجیتال آنها گرفته تا سوابق فدراسیونهای ورزشی سوریه و نهادهای بینالمللی. این کتاب با ثبت مسابقات، چهرهها و دستاوردهای ورزشی، بخشی از حافظهی اجتماعی سوریه را حفظ میکند و امکان پیگیری مسیر نسلهای مختلف ورزشکاران را فراهم میآورد.
کتاب «فلسطینیان و تبعید: پژوهشی دربارهی ساختار آگاهی و فرهنگ» نوشتهی محمد نعیم فرحات، استاد جامعهشناسی، با مقدمهای از فیصل درّاج، منتقد فلسطینی، از سوی انتشارات بازگشتگان منتشر شده است. فرحات در این اثر، تبعید فلسطینیان را تجربهای انسانی، فرهنگی و فکری بررسی میکند که پیامدهای آن فراتر از جدایی جغرافیایی و دوری از سرزمین است. حافظه، هویت، احساس تعلق و تلاش برای بازیابی معنا از جمله موضوعاتی هستند که در تحلیل نویسنده قرار دارند. کتاب به تأثیر تبعید بر شکلگیری آگاهی و فرهنگ فلسطینی میپردازد و رابطهی میان فقدان، تجربهی تاریخی و مقاومت را بررسی میکند. در این چارچوب، مقاومت بخشی از تجربهی زیستهی فلسطینیان و ضرورتی برای بقا در شرایط دشوار معرفی میشود. این پژوهش میکوشد نشان دهد که تبعید چگونه در ساختار فکری و فرهنگی یک جامعه رسوخ میکند و تجربهی دوری از سرزمین چگونه در حافظهی جمعی، هویت و شیوههای مواجهه با تاریخ بازتاب مییابد.
این پنج کتاب از مسیرهای مختلف به بازخوانی تجارب تاریخی در جهان عرب نزدیک میشوند. رمان لیث عبدالامیر تاریخ فردی را به تحولات عراق پیوند میزند؛ خاطرات عمر بطیشه بخشی از تاریخ رسانه و موسیقی مصر را ثبت میکند؛ پژوهش احمد صبره به بازنگری مناسبات مذهبی و سیاسی در تاریخ این کشور میپردازد؛ کتاب محمد م. رضا سعدی حافظهی ورزشی سوریه را مستند میکند و پژوهش محمد نعیم فرحات تبعید را از منظر آگاهی و فرهنگ فلسطینی بررسی میکند. این آثار نشان میدهند که خاطرات شخصی، اسناد ورزشی، پژوهشهای تاریخی و مطالعات جامعهشناختی هر یک میتوانند بخشی از تجربهی جوامع عربی را روشن کنند؛ تجربههایی که در آنها گذشته، هویت و حافظهی جمعی همچنان موضوع روایت و بازاندیشیاند.



