الهام از کتابهای سیاوش کسرایی و نادر ابراهیمی در تولید مستند

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، رامتین شهبازی، منتقد و کارشناس جلسه، از تلاشهای مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی برای برگزاری برنامه «یک روز با مستند» ابراز خرسندی کرد و اظهار داشت: در این برنامه به بررسی دو فیلم پرداخته میشود که هر یک از زاویهای متفاوت به جنگ دوازده روزه نگاه کردهاند. وی همچنین به وجه اشتراک دیگری میان این دو فیلم اشاره کرد و گفت: هر دو فیلمساز تلاش کردهاند تا از منظری تجربی به موضوع بپردازند و سعی کردهاند از خوانشهای مرجح فاصله بگیرند و نگاهی متفاوتتر داشته باشند. به نظر من این نوع نگاه به پرداخت و تصویرسازی موضوع نیز کمک میکند و به ما اجازه میدهد که از خوانشهای ایدئولوژیک فاصله بگیریم. البته این نوع نگاه نیز ضروری است و افرادی هستند که در آن حوزه فعالیت میکنند، اما این دو رویکرد متفاوت به کار جلوهای دیگر میبخشد.
شهبازی در مورد مستند «آرش در قلمرو ما» گفت: در این فیلم با آرشی مواجه هستیم که علیرغم تلاش فیلمساز برای حفظ پیوستگی آن، به نظر میرسد امروز و با خوانشهای جدید، یک سوژه گسسته است. سفرهایی که فیلمساز انجام میدهد و تصاویری که ارائه میکند، در واقع آرشی گسسته و سوژهای از هم گسیخته را به تصویر میکشد. وی همچنین به نگاه متفاوت علی همراز در نزدیک شدن به موضوع اشاره کرد و گفت: نگاه آقای همراز متفاوت بود؛ او به اشیایی که زیر تلی از خاک باقی ماندهاند، نزدیک میشود و فیلمساز و کاراکترهای اثرش ارتباطی با آنها برقرار میکنند. وقتی فیلم آقای همراز را دیدم، با ساختاری ذهنی مواجه شدم که نمونهای از آن را در فیلم آقای ورهرام نیز مشاهده کردم. این ساختار به نوعی به فیلم جستار نزدیک میشود و هر دو فیلم خصلتی از فیلم جستار دارند.
فرهاد ورهرام پس از خوشامدگویی به مخاطبان از چگونگی شکلگیری ایده خود گفت: پس از پایان جنگ اول، مرکز گسترش تصمیم به ساخت مجموعهای درباره جنگ گرفت. با من تماس گرفتند و چون به مسائل جنگ علاقهمند نبودم، عذرخواهی کردم. اما مدتی بعد، افتتاح مجسمه آرش در میدان ونک توجه من را جلب کرد و پیشزمینهای برای طرحی در ذهنم شکل گرفت. من پیشتر به اساطیر علاقه داشتم و از کتاب «از اسطوره تا تاریخ» مهرداد بهار استفاده کرده بودم. نکته جالب این است که آرش در شاهنامه به جز چند بخش مبهم، حضور ندارد، در حالی که اوست که ایران را در دشوارترین روزها نجات میدهد. بهار معتقد بود که یک قهرمان نباید تنها با پرتاب یک تیر در یک روز قهرمان شود، بلکه باید سالها قهرمانی کند تا در اسطوره یا حماسه خود را نشان دهد.
وی در ادامه افزود: من سیاوش کسرایی را از زمان دانشجویی میشناختم و با عقاید او مخالف بودم. کسرایی به دلیل مسائل و مشکلاتی که برای حزب توده پیش آمد، مجبور به فرار به افغانستان و سپس شوروی شد. در کتاب «مهر سرخش» که در فیلم به آن اشاره میشود، موضوعی مطرح میشود که رستم سهراب را زخمی کرده و سهراب در حال مرگ از فردوسی میپرسد: «چرا در تمام طول شاهنامه، جوانکشی کردهای؟» این موضوع و دیگر تکههایی که پازل طرح را تکمیل میکردند، در ذهن من بود. یکی از این تکهها، مجسمههای زشتی بود که از آرش در ایران ساختهاند و تصاویری از دعا و آیین زرتشتیان هند که به دماوند آمده بودند و من توانستم از آن مراسم فیلم بگیرم. در نهایت، ترکیبی از این داستانها و تصاویر را ایجاد کردیم که چندان طرفدار جنگ نیست، چرا که آرش که نجاتدهنده ایران بود، اکنون به مجسمهای تبدیل شده است.
این کارگردان در پاسخ به پرسشهای مطرح شده گفت: من فیلمنامهای نداشتم که از قبل نوشته شده باشد، اما بهطور کلی به اسطورهها علاقهمند بودم. عکسهای مربوط به آیینهایی که در ایران برگزار میشوند و داستان زندگی سیاوش کسرایی و شناختی درباره ایران و اسطورههای آن، مانند اسطوره دماوند، در ذهنم بود. این موارد در فاصله زمانی کوتاهی کنار هم قرار گرفتند و مونتاژ اثر نیز در شکل نهایی فیلم بسیار موثر بود. در نهایت، این ترکیب از قبل در ذهنم شکل گرفته بود.
از سوی دیگر، من به این نتیجه رسیدم که در عمل، ما فقط یک آرش نداریم. قبلاً مجسمهای از آرش را در کاخ سعدآباد دیده بودم، اما متوجه شدم که در بروجرد، یزد، کرمان و برج میلاد نیز مجسمههایی از آرش وجود دارد. این پراکندگی وجه دیگری نیز داشت؛ مثلاً در یک اثر آرش را میبینید که تیر را به سمت شرق پرتاب میکند و در دیگری تیر را به سمت غرب. حتی آرش در کارتونها نیز دیده میشود. آرش پیش از انقلاب در کتاب فارسی بود، اما بعد از انقلاب از کتاب فارسی حذف شد. این تناقضها در مجموع به فیلم کمک کردند و سبب شدند تا این پراکندگی و تناقضها در فیلم خود را نشان دهند.
علی همراز نوع نگاهش در اثر را متاثر از فعالیتش در حوزه هنرهای تجسمی عنوان کرد و گفت: من از هنرهای تجسمی وارد فیلمسازی شدم و در این حوزه، اولین طراحیها معمولاً طبیعت بیجان است. این نگاه به اشیا و این فکر که اشیا قصهای را با خود در سکوت حمل میکنند، باعث میشود که بازیای در ذهن آدم شکل بگیرد. ما تحقیقی انجام دادیم که بسیار طولانی بود؛ زیرا هنوز هم نمیفهمم چرا ساخت فیلم با این حجم از ممانعت مواجه است. این وضعیت باعث شد بسیاری از پروژههایی که من از آنها اطلاع دارم، تعطیل شوند.
علی همراز در مورد جزئیات روند کار گفت: اهمیت اشیا و وقایع پیرامونی برایم جالب بود، بهخصوص که در خانهای زندگی میکردم که این اشیا نیز در آنجا بودند. این مستند به نوعی نامهای به یکی از عزیزانم است که برای سفر به کانادا رفت و جنگ باعث شد نتواند برگردد. من تمام اینها را به یکدیگر پیوند دادم و تمام فیلم نیز در همان خانه فیلمبرداری و ادیت شده است. در میانه کار، ناگهان متوجه شدم که دو نفر در میان آوارها با یکدیگر دوست شدهاند. این اتفاق کاملاً تصادفی بود و گفتوگویی میان آنها شکل گرفت که بر اثر یک اتفاق به وجود آمده بود. این لحظههای تصادفی میتوانند مسیر فیلم را تغییر دهند و ایده اثر بهتدریج گسترش پیدا کرد.
برای من، در وهله اول، موضوع گفتوگوی میان انسان و شیء مطرح بود؛ اینکه اشیا با ما حرف میزنند و ما با آنها. این ایده، نقطه شروع و جذابیت اولیه موضوع برای من بود. اما وقتی وارد کار شدم، اتفاقی افتاد. دو نفر همزمان در یک مکان قرار گرفتند و در همان مکالمه بسیار کوتاه اولیه، اهمیت اشیا در جنگ رنگ میبازد. در جنگ، وقتی گفته میشود «همه مال و اموال فرد نابود شده»، گفتوگو با اشیا بهتدریج قطع میشود و کمکم درمییابیم که در واقع این آدمها هستند که برای ما اهمیت دارند و سرمایه ما هستند. آنچه اهمیت پیدا میکند، چیزی میان انسانهاست؛ چیزی که از احساس و دوستی میآید. من این استحاله گفتوگو از انسان با شیء به گفتوگو میان انسانها را بسیار دوست داشتم.



