«سیاستنامه» به قلم عباس میرزا منتشر شد

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، سیوهشتمین شماره فصلنامه «سیاستنامه» که به اندیشه سیاسی ایران اختصاص دارد، به صاحبامتیازی، مدیرمسئولی و سردبیری حامد زارع، ویژه تابستان ۱۴۰۵ منتشر شد. این شماره از سیاستنامه که در ۱۰ فصل به روزنامهفروشیها عرضه شده، با یک خبرنامه آغاز میشود. خبر نخست که به سرای علوم انسانی مربوط میشود، با عنوان «ایران بعد از جنگ چگونه ایرانی باید باشد؟»، به بررسی مجموعه ۱۲ جلدی «تجربههای جهانی بازسازی پساجنگ» میپردازد. در نشست رونمایی از این مجموعه که با حضور لیلا اردبیلی و جبار رحمانی، اعضای هیئتعلمی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، همچنین وزیر علوم و رئیس موسسه برگزار شد، اردبیلی به موضوعاتی چون «پیشدستی علوم اجتماعی در پساجنگ»، «جامعه نمیتواند آیندهای برای خود تصور کند» و «مای جمعی ترک برداشته است» اشاره کرد. لبکلام رحمانی نیز شامل عبارات «پساجنگ پایان جنگ نظامی نیست»، «کار جمعی و میاننهادی؛ جنگ بهمثابه مسئله اجتماعی»، «بازسازی ناموفق در ایران و تروما»، «چهار شاخص برای بازسازیهای موفق پساجنگ»، «حاکمیت آخرین نهادی است که باید وارد بازی شود»، «چه شد که به اینجا رسیدیم؟» و «کل ایده کتاب این است که بازسازی خردمندانه باشد» بود. حامد زارع نیز با طرح پرسش «چرا ما شکستنامه نمینویسیم؟» به گفتههای سخنرانان واکنش نشان داد.
خبر دوم این شماره که به مجمع فلاسفه ایران میپردازد، با عنوان «سه گام پژوهشی در خصوص الحادشناسی» به معرفی کتاب «الحاد جدید در ایران» اثر نیما نریمانی اختصاص یافته است. فصلنامه در ادامه، خبری با تیتر «یک پژوهش کربنشناسانه» را معرفی میکند که شامل کتاب «ارانوس و دینگرایی» به ترجمه علیرضا سمنانی، برگزاری نشست تخصصی شرح تفسیر فصوصالحکم و همچنین درسگفتار وحدت وجود از نگاه ابنعربی در دپارتمان فلسفه و عرفان است. سرمقاله این شماره به قلم احمد نقیبزاده، رئیس شورای علمی مجله، با عنوان «شکست یا پیروزی؟» نگاشته شده است. وی که معتقد است این پرسش را باید ۱۲۰ سال پس از مشروطه مطرح کرد، مینویسد: «امروز که ۱۲۰ سال از مشروطه میگذرد، جامعه ایران به بیشتر پیششرطهای لازم برای تحقق دموکراسی دست یافته است، الّا یک شرط فرهنگی که میتواند همه آنچه را حاصل شده است بر باد دهد، یعنی فقدان فرهنگ دموکراتیک بهویژه در بین نخبگان.» به باور وی، «جامعه ایران از هر زمان دیگری برای ورود به دموکراسی آمادهتر است. درعینحال، هنوز هم بخشی از جمعیت کشور در حالت تودهوار قرار دارند که بستر مناسبی برای عوامفریبی و تمامیتخواهی فراهم میکند.»
یادنامه این شماره به مرحوم اصغر دادبه اختصاص یافته است. یادداشت نخست با عنوان «زندگی او و زندگی ما» به قلم نصرالله پورجوادی نوشته شده است. پورجوادی در این یادداشت، ضمن تبیین زندگی موقتی و عاریتی انسان و اعتقاد پیشینیان در این زمینه، مینویسد: «من هفتهها و روزهای آخر زندگی دوستمان دکتر دادبه را به یاد میآورم. میگفتند هیچچیز نمیخورد. نمیتوانست بخورد. نشسته بود و به زمین چشم دوخته بود و نیمنفسی میکشید. قدرت اینکه نفس کامل بکشد، نداشت. ما با هم روزهای جوانی را دیده بودیم؛ روزهایی که او در اوج قدرت جسمی و بعد هم ذهنی و فکری بود. در دوران سربازی، در پادگان، وقتی میدویدیم، یا در مرکز نشر دانشگاهی وقتی میآمد و با هم صحبت میکردیم، وقتی پشت میکروفن میرفت و با شدت و حدّت از زبان فارسی و از ایران عزیزش و عزیزمان دفاع میکرد.» یادنامه اصغر دادبه همچنین شامل یادداشت محمدجعفر یاحقی با عنوان «هیچ در «به» نتوان گفت چو گفتی که «به» است!» است. یاحقی در این یادداشت مینویسد: «اگر سخن او گیرنده و دلشکار بود، اگر بعد از هر صحبت او چیزها و خلجانهایی در ذهن مخاطب میماند و اندیشه آدمی را به چالش میکشید، از آن بود که ترزبانی و نکتهشناسی را از حافظ گرفته بود و نظم فکری و آراستگی اندیشه را از ملاصدرا. یا نه، چه میگویم! حافظ برای او کفایت میکرد که هم شاعر بود و هم فیلسوف و منتقد اجتماعی و هم زبانآور و هم نکتهشناس.» داوود اسپرهم نیز با عنوان «هر آنچه خدای جهان خواست را همان خواهد»، از خاطرات خود با مرحوم دادبه نکاتی را بیان کرده و در وصف وی مینویسد: «تنها دلسپردگیاش ایران و فرهنگ دیرینهسال و غنی آن بود. حقیقتاً نسبت به ایران و مفاخر آن نهتنها حساس که غمخوار و دغدغهمند بود.»
عنوان پرونده «سیاستنامه» سیوهشتم که با همکاری خانه اندیشهورزان و با موضوع جایگاه چین و روسیه در سپهر سیاسی ایران فردا تدوین شده، «نگاه دوباره به شرق» است. فتحباب این پرونده، گفتوگو با غلامعلی خوشرو با عنوان «سیاست خارجی توسعهمحور» است که حول محور سیاست نگاه به شرق در پرتو تجربه توسعه چین صورت گرفته است. خوشرو در این گفتوگو بر این باور است که بدون شناخت تحولات شتابان چین طی چهار دهه گذشته نمیتوان درباره سیاست «نگاه به شرق» ایران قضاوتی دقیق داشت. به اعتقاد سفیر و نماینده اسبق ایران در سازمان ملل، سیاست خارجی کارآمد، محصول موازنهگرایی و تأمین منافع ملی است، نه جانبداری از شرق یا غرب. سیاستنامه در این پرونده به سراغ حمید بعیدینژاد نیز رفته است. دیپلمات باسابقه و سفیر پیشین ایران در بریتانیا که با محوریت بایدهای نگاه حاکم بر سیاست خارجی ایران و با عنوان «لزوم گذار از دوگانه قدیمی شرق و غرب» سخن میگفت، در این گفتوگو تأکید دارد که چین و روسیه نیز همچون دیگر قدرتهای جهانی، روابط خود را بر پایه منافع ملی تنظیم میکنند و هرگز حاضر نیستند مناسباتشان با غرب را به سود ایران به خطر اندازند.
سیاستنامه سیوهشتم از سخنان الهه کولایی نیز با تیتر «راهبرد غیرمستقل نگاه به شرق» بینصیب نمانده است. وی که سیاست نگاه به شرق را واکنش به فشارهای مستمر و رو به افزایش آمریکا میداند، بر این باور است که سیاست خارجی موفق نه بر اتکا به یک بلوک قدرت، بلکه بر ایجاد موازنه و تنوعبخشی به روابط خارجی استوار است. استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران همچنین معتقد است ایران تنها زمانی میتواند از ظرفیتهای ژئوپلیتیک خود بهرهبرداری کند که روابطش را بهطور همزمان با شرق و غرب توسعه دهد. پرونده «نگاه دوباره به شرق» شامل چند یادداشت نیز هست. یادداشت نخست به قلم حمزه صفوی با عنوان «نگاه چینی به نگاه به شرق» است که از منظر «شراکت راهبردی، نه اتحاد»، «مسئله اصلی، اعتماد به تداوم سیاست ایران است» و «تداوم همکاری در نظمی در حال گذار» به روابط دوجانبه دو کشور مینگرد. مهدی سنایی نیز در یادداشت «در جستوجوی مناسبات متوازن» که در باب سیاست شرقی و رویکرد نگاه به شرق نگاشته شده، میآورد: «توجه ایران به شرق را نه باید انتخابی صرفاً ایدئولوژیک دانست و نه واکنشی صرف به فشار غرب. این رویکرد در تقابل چند عامل شکل گرفته است: تغییر تدریجی قدرت در نظام بینالملل و افزایش وزن اقتصادی و سیاسی قدرتهای آسیایی، محدودیتهای انباشته در روابط ایران با غرب، و تلاش تهران برای حفظ قدرت مانور در محیطی که گزینههای آن محدود شده است.»
«نقد استعاره شرق و غرب» با این محوریت که رقابت اصلی نه میان شرق و غرب، بلکه در تولید دانش و خلق فناوری است، دیگر یادداشت این پرونده به قلم روحالله اسلامی، دانشیار دانشگاه فردوسی مشهد است. اسلامی در بخشی از این یادداشت میآورد: «میتوان استدلال کرد که دوگانههای شرق و غرب و روایتهای مبتنی بر آنها بیش از آنکه مفاهیمی علمی باشند، نوعی زبان سیاسی و فرهنگیاند که پیچیدگی جهان را در قالب تصاویری ساده بازنمایی میکنند. در مقابل، تحلیل علمی سیاست جهانی مستلزم تمرکز بر متغیرهای قابل مشاهده، منافع ملی، موازنه قدرت، ظرفیتهای دولت و سازوکارهای واقعی تولید قدرت است. از این منظر، آنچه اصالت دارد نه شرق و غرب، بلکه واقعیتهای عینی، دادههای تجربی و دانش علمی است که امکان فهم، پیشبینی و مدیریت محیط سیاسی را فراهم میآورد.
طیبه محمدیکیا، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، در «آگاهی بیشتر رفتار استراتژیک ایران» با طرح این پرسش که راهبرد سیاستهای شرقی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران چه پیامدی دارد، مفهوم نگاه به شرق را فراتر از یک سیاست تاکتیکی اقتصادی و یک راهبرد استراتژیک برای کاهش وابستگی به غرب، تنوعبخشی به شرکای بینالمللی و بهرهبرداری از ظرفیت آسیا به شمار آورده و ریشههای آن را در سه سطح تاریخی – ژئوپلیتیک، ایدئولوژی ضدسلطه، و اقتصادی – راهبردی جستوجو میکند. «عملکرد سیاست نگاه به شرق» به قلم غلامرضا کریمی، دانشیار دانشگاه خوارزمی، حول محور چشمانداز سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران به طرح سرفصلهایی از این دست میپردازد: «سیر تحول راهبرد نگاه به شرق در دولتهای نهم تا سیزدهم»، «کارآمدی و اثربخشی رویکرد نگاه به شرق»، «جنگهای تحمیلی و عملکرد روسیه و چین»، «آتشبس و آغاز گفتوگوهای ایران و آمریکا»، «سناریوهای آینده: کارآمدی نگاه به شرق در گرو چیست؟» و «آیا نگاه به شرق بدون عادیسازی با غرب کارآمد است؟». حمیدرضا فرتوکزاده، استاد دانشگاه صنعتی مالکاشتر، نیز یادداشتی با عنوان «فراتر از دوگانه شرق و غرب» حول بازتعریف نسبت ایران با نظم جهانی بر پایه توسعه صنعتی نگاشته است. «توسعه صنعتی؛ مسئله اصلی ایران»، «اضطراب ژئوپلیتیک و صورتبندی متفاوت توسعه»، «از شرقگرایی تا کلانراهبرد»، «توسعه صنعتی؛ مسئلهای در گرو حکمرانی»، «اقتصادهای مکمل»، «تجارت راهبردی و زنجیرهای ارزش»، «از نظریه تا سازوکار اجرا» و «فراتر از شرق و غرب» محورهای این یادداشت هستند. «چرخش ایران به شرق» به قلم محمد زریق از دانشگاه سانیاتسن چین نیز حول خوانش چرخش راهبردی بهسوی چین با محوریت «ایدهای کهن در جامعهای نو» و نهایتاً یادداشت صابر میرزایی، مشاور مرکز همکاریهای تحول و پیشرفت، با عنوان «شرق، شریک است نه تکیهگاه» با تأکید بر لزوم عبور از روابط تجاری و حرکت به سوی مشارکتهای فناورانه، در شمار یادداشتهای شماره سیوهشتم سیاستنامه قرار دارند.
عباس کیارستمی نیز در گزارشی به بررسی کنگره نویسندگان ایران پرداخته است. احمد محمدتبریزی دهمین سالمرگ عباس کیارستمی را با عنوان «راز مردی که قواعد سینما را شکست» گرامی داشته است. تبریزی، احوال این فیلمساز فقید را حول یگانگی شیوه فیلمسازی او، ورود وی به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، تجربهگرایی، عشق به وطن، آشنایی منتقدان غربی به وی، حرکت به سمت سینمای شاعرانه و معصومیت فیلمهای او تدوین کرده است. حمیدرضا محمدی نیز در «نخستین صحنه زورآزمایی موج نو و گروه کهنه»، به تبیین هشتادمین سال برگزاری نخستین کنگره نویسندگان ایران در تیرماه ۱۳۲۵ پرداخته است. گزارش محمدی از ریاست ملکالشعرا بهار و لزوم حمایت مردم از ادبیات تا پیریزی اتحادیه گویندگان و نویسندگان ایران گسترده است. محمدی در بخشی از این گزارش میآورد: «خانلری که این کنگره را نخستین صحنه زورآزمایی موج نو و گروه کهنه توصیف میکند، چنین میاندیشید که از آنجاکه ملکالشعرا بهار زیرکانه به ریاستش انتخاب گردیده بود، به موج کهنه مجال خودنمایی زیادی داده نشد و از سوی دیگر، چون دستگاه تبلیغاتی جناح چپ به نفع کنگره بود و این دستگاه نیز خواهناخواه جوانها را که به موج نو توجه داشتند تقویت میکرد، اسباب و موجباتی را فراهم کرد که نوگرایان و نوجویان بیشتر معرفی شوند و بهتر درباره آنها تبلیغ به عمل آید.
«تأمل» سیاستنامه نیز به «اتیسم فرهنگی» در باب اسلامگرایی؛ انقلاب و قدرت، جهان معاصر نوشته محمدمنصور هاشمی اختصاص یافته است. هاشمی در این جستار کوشیده یکی از جلوههای اسلامگرایی را تا آنجا که خود وی تجربه کرده و شناخته، معرفی و تحلیل کند. «فراتر رفتن از دوگانه سنت و مدرنیته و کوشش برای دیدن جزئیات بیشتر» و «اسلامگرایی، انقلاب، قدرت و اتیسم فرهنگی» محورهای بحث هاشمی هستند. «جستار» شماره سیوهشتم فصلنامه به قلم علیاصغر مصلح، با عنوان «تبار دیگریستیزی در جهان ایرانی»، حول این محور است که…



