نقش قم در ارتقاء سواد رسانهای و اطلاعاتی چقدر است؟

سرویس استانهای پایگاه خبری الفبای رشد – ملیحه درامامی، کارشناس علم اطلاعات و دانششناسی و کتابدار کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه مفید، بیان کرد: مفهوم سواد در دنیای امروز به مراتب وسیعتر از گذشته است. امروزه، سواد تنها به توانایی خواندن و نوشتن محدود نمیشود؛ بلکه شامل تواناییهای جستوجو، درک، ارزیابی و استفاده صحیح از اطلاعات نیز میباشد. در این شرایط، سواد رسانهای و اطلاعاتی دیگر مختص به افراد فعال در رسانه یا دانشگاه نیست؛ بلکه مهارتی است که تقریباً همه ما در زندگی روزمره به آن نیاز داریم.
دنیای کنونی با گذشته تفاوتهای اساسی دارد. مسئله اصلی انسان امروز تنها عدم دسترسی به اطلاعات نیست؛ بلکه او با حجم عظیمی از اطلاعات مواجه است. شبکههای اجتماعی، موتورهای جستوجو، پایگاههای اطلاعاتی، رسانههای خبری و ابزارهای هوش مصنوعی، دسترسی به محتوا را آسانتر از همیشه کردهاند. اما افزایش دسترسی به اطلاعات به معنای افزایش آگاهی نیست. در میان انبوه مطالبی که روزانه مشاهده و مطالعه میکنیم، ممکن است اطلاعات معتبر در کنار اطلاعات نادرست، تحلیلها در کنار شایعات و پژوهشهای علمی در کنار مطالب بدون منبع وجود داشته باشد. در اینجا سؤال مهمی مطرح میشود: آیا میدانیم با اطلاعاتی که به دست میآوریم چه کنیم؟
این پرسش در شهری مانند قم اهمیت بیشتری پیدا میکند. قم بهعنوان یکی از مهمترین مراکز علمی و دینی کشور، میزبان حوزههای علمیه، دانشگاهها، مراکز پژوهشی، کتابخانهها و مراکز اسناد متعددی است و سالانه پژوهشگران، دانشجویان و علاقهمندان بسیاری برای مطالعه و تحقیق در زمینههای مختلف به این شهر مراجعه میکنند. برای چنین جامعهای، صرفاً دسترسی به منابع کافی نیست. پژوهشگران باید بدانند چگونه منبع مناسب را پیدا کنند، اعتبار آن را بسنجند و به منبع اصلی یک نقلقول یا ادعا دسترسی پیدا کنند و همچنین تفاوت میان منابع معتبر و مطالبی که صرفاً در فضای مجازی منتشر شدهاند را تشخیص دهند.
اهمیت این موضوع بهویژه در حوزه تاریخ اسلام و مطالعات دینی بیشتر نمایان میشود؛ حوزههایی که در فضای مجازی مطالب فراوانی درباره آنها منتشر میشود و همه این مطالب الزاماً از اعتبار یکسانی برخوردار نیستند. از این رو، سواد اطلاعاتی برای قم تنها یک مهارت عمومی نیست؛ بلکه بخشی از نیاز جامعه علمی و فرهنگی این شهر به شمار میرود. کتابخانههای امروزی تنها مکانی برای نگهداری و امانت کتاب نیستند. کتابخانه میتواند محلی برای آموزش چگونگی جستوجو، ارزیابی و استفاده از اطلاعات باشد. کتابداران نیز میتوانند در کنار ارائه خدمات سنتی کتابخانهای، به مخاطبان کمک کنند تا در میان منابع متعدد، مسیر درست رسیدن به اطلاعات مورد نیاز خود را پیدا کنند.
برای مثال، یک پژوهشگر در قم که درباره یک موضوع تاریخی یا دینی تحقیق میکند، تنها به فهرست کردن چند منبع نیاز ندارد؛ بلکه لازم است با شیوههای جستوجوی دقیق، ارزیابی منابع، تشخیص منابع اولیه و ثانویه و بررسی اعتبار اطلاعات آشنا باشد. این همان نقطهای است که نقش کتابدار از «ارائهدهنده منبع» به «راهنمای اطلاعاتی» تغییر میکند. کتابخانهها میتوانند با برگزاری کارگاههای کوتاه و کاربردی، این مهارتها را به گروههای مختلف آموزش دهند؛ از دانشآموزان و دانشجویان گرفته تا طلاب، پژوهشگران و عموم شهروندان.
هفته جهانی سواد رسانهای و اطلاعاتی که هر سال با محوریت یونسکو برگزار میشود، فرصتی برای توجه دوباره به این مسئله است. یونسکو سواد رسانهای و اطلاعاتی را مجموعهای از تواناییها برای دسترسی، جستوجو، ارزیابی انتقادی، استفاده و تولید مسئولانه محتوا میداند؛ مهارتهایی که در محیط دیجیتال و در مواجهه با محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا کردهاند. هفته جهانی سال ۲۰۲۶ از ۲ تا ۸ آبان برگزار میشود و شعار محوری آن «همه ما نقش داریم؛ سواد رسانهای و اطلاعاتی برای مردم» است. در ایران نیز برای هر یک از روزهای این هفته عنوانی مشخص در نظر گرفته شده است: ۲ آبان سواد رسانهای؛ روایت و تابآوری در جنگ، ۳ آبان سواد رسانهای؛ هوش مصنوعی و واقعیت، ۴ آبان سواد رسانهای؛ حقیقت و راستیآزمایی، ۵ آبان سواد رسانهای؛ خانواده و نسل آینده، ۶ آبان سواد رسانهای؛ روایت و معنا، ۷ آبان سواد رسانهای؛ تولید محتوا و مسئولیت اجتماعی و ۸ آبان سواد رسانهای؛ شهروند آگاه و مسئول. این عناوین نشان میدهند که سواد رسانهای دیگر محدود به نحوه استفاده از رسانه نیست؛ بلکه با حقیقت، خانواده، هوش مصنوعی، تولید محتوا، مسئولیت اجتماعی و در نهایت با مفهوم «شهروند آگاه» پیوند خورده است.
در این میان، کتابخانهها میتوانند یکی از مهمترین بسترهای تحقق این هدف باشند. کتابخانه محیطی است که اساس فعالیت آن بر دسترسی به اطلاعات و منابع استوار است و کتابدار، به دلیل ارتباط مستقیم با منابع و نیازهای اطلاعاتی مخاطبان، ظرفیت مناسبی برای آموزش مهارتهای اطلاعاتی دارد. برگزاری نشستهایی درباره تشخیص منابع معتبر، آموزش جستوجوی علمی، آشنایی با شیوه ارزیابی اخبار و مطالب فضای مجازی، آموزش استفاده صحیح از پایگاههای اطلاعاتی و حتی آشنایی با محدودیتها و خطاهای ابزارهای هوش مصنوعی، میتواند بخشی از فعالیتهای کتابخانهها در این زمینه باشد. و البته در قم، این ظرفیت اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا کتابخانهها و مراکز علمی شهر با جامعهای سروکار دارند که بخش قابل توجهی از نیازهای اطلاعاتی آنان به پژوهش، آموزش و مطالعات دینی و علمی مربوط است.
شاید مهمترین نکته در مفهوم جدید سواد همین باشد که انسان امروز بیش از آنکه به اطلاعات بیشتر نیاز داشته باشد، به توانایی انتخاب اطلاعات درست نیاز دارد. این مهارت، همان چیزی است که میتواند فاصله میان «دسترسی به اطلاعات» و «دستیابی به آگاهی» را پر کند. قم، با جایگاه علمی و فرهنگی خود و با فراوانی و تعدد کتابخانهها، حوزههای علمیه، دانشگاهها و مراکز پژوهشی، میتواند در این مسیر سهم قابل توجهی داشته باشد. نه تنها با برگزاری برنامهای در یک هفته، بلکه با تبدیل آموزش سواد رسانهای و اطلاعاتی به بخشی از فعالیتهای مستمر آموزشی و فرهنگی. در نهایت، شاید بتوان گفت جهانشهر تمدنی اهل بیت(علیهم السلام) در عصر اطلاعات، بیش از هر زمان دیگری به شهروندانی نیاز دارد که نه تنها خواننده اطلاعات، بلکه ارزیاب و انتخابگر آن باشند و شاید یکی از بهترین مکانها برای آغاز این مسیر، همان جایی باشد که سالهاست رسالتش کمک به انسان برای پیدا کردن دانش است: کتابخانه.



