انقلابها: پروژههایی که هنوز به پایان نرسیدهاند

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، «کتاب در باب انقلابها» اثر مشترک نویسندگان و ترجمه کیوان حسینی، توسط نشر وزن دنیا منتشر شده است. در هر دورهای از تاریخ معاصر، متفکران سعی کردهاند تا این وقایع عظیم که نظم موجود را به چالش میکشند، در قالب گزارههای عقلانی، قوانین ساختاری یا قوانین تکاملی تبیین کنند. با این حال، ویژگیهای سده بیستویکم و دگرگونیهای مکرر خیابانی نشان داده است که نظریههای کلاسیک و حتی الگوهای دانشگاهی قرن بیستم، قادر به تبیین پدیدههای نوین نیستند.
نکته قابل توجه در این کتاب این است که متن آن نه یک مجموعه مقاله پراکنده با مدخلهای جداگانه، بلکه روایتی همنویس، ساختارمند و یکدست است. به این معنا که تمامی شش نویسنده از طرح مسئله اولیه تا تحلیل فصول و تدوین نتیجهگیری نهایی در نگارش بند به بند آن مشارکت داشتهاند. ترجمه فارسی این اثر که بر اساس نسخه کیندل دانشگاه آکسفورد تنظیم شده، اکنون در دسترس علاقهمندان، دانشجویان و استادان علوم سیاسی، جامعهشناسی، روابط بینالملل و اقتصاد سیاسی قرار دارد تا دریچهای نو به سوی بازاندیشی در یکی از پرالتهابترین پدیدههای جهان امروز بگشاید.
کتاب با مقدمهای مفصل، بحث خود را از یک تناقض بنیادین در دهههای اخیر آغاز میکند: شتاب سرسامآور دگرگونیهای عینی در جهان و ایستایی ادبیات نظری در چارچوبهای قبلی. جهان در سال ۲۰۱۹ و پس از آن، شاهد امواجی مداوم از خیزشهای مردمی بود که در جغرافیای وسیع و با بافتهای مختلف ظهور کردند. در الجزایر، دههها انباشت قدرت با استعفای عبدالعزیز بوتفلیقه به چالش کشیده شد و خیابان بر بازنویسی قانون انتخابات تأکید کرد. همزمان، شهروندان سودانی با ارادهای مدنی، دیکتاتوری نظامی سیساله عمر البشیر را سرنگون کردند و خواستار گذار به حکمرانی دموکراتیک شدند. در لبنان، مردم در واکنش به فساد ساختاری و ریاضتهای اقتصادی طاقتفرسا، مرزبندیهای فرقهای کهن را کنار گذاشتند. در شرق آسیا، صدها هزار معترض در هنگکنگ علیه لایحه استرداد مجرمان به چین صفآرایی کردند و حتی با کنار رفتن لایحه، به مبارزه برای تضمین خودمختاری و آزادیهای اساسی ادامه دادند. در آمریکای لاتین و در سانتیاگو، پایتخت شیلی، اعتراض به افزایش بهای بلیت مترو به سنت دیرپای اعتراض با کوبیدن بر قابلمهها پیوند خورد و بیش از یک میلیون شهروند را به خیابان کشاند تا روند بازنویسی قانون اساسی به یادگار مانده از دوران پینوشه را در سال ۲۰۲۱ آغاز کنند.
این رشته ناگسستنی با اعتراضات سراسری در بلاروس در سال ۲۰۲۰ به دنبال دستکاری آشکار در انتخابات توسط الکساندر لوکاشنکو، برکناری سورنبای جینبیکف از ریاستجمهوری در قرقیزستان، و شکلگیری «جنگ دفاعی» و اعتراضات موسوم به «انقلاب بهار» در پی کودتای نظامی ۲۰۲۱ میانمار ادامه یافت. نویسندگان تأکید میکنند که اگرچه در رسانههای جمعی و گفتمان عمومی، واژه «انقلاب» به طور مکرر تکرار میشود و تحولات اخیر تداعیکننده «بهار عربی» ۲۰۱۱، انقلابهای رنگی اوایل دهه ۲۰۰۰ (در صربستان، گرجستان، اوکراین و قرقیزستان) یا امواج ۱۹۸۹ در اروپای شرقی است، اما پژوهشهای آکادمیک در تبیین سازوکارهای آنها به بنبست رسیدهاند.
علت اصلی این وضعیت این است که متون مسلط دانشگاهی همچنان انقلاب را پدیدهای میدانند که باید شبیه انقلاب فرانسه (۱۷۸۹) یا روسیه (۱۹۱۷) با تصرف نظامی کاخها، ایجاد گسست مطلق حاکمیتی، ظهور رهبران فرهمند متمرکز و جنگ داخلی تمامعیار همراه باشد. ناتوانی از خروج از این کهنالگوها موجب شده تا بسیاری از دانشمندان این دگرگونیهای مدرن را به جای «انقلاب»، جنبشهایی گذرا یا شورشهای بیسرانجام بنامند.
نویسندگان در ادامه به تبارشناسی تاریخی و بازخوانی نقادانه نسلهای چهارگانه پژوهش برای فهم اینکه علوم اجتماعی چگونه به این ایستگاه رسیده است، میپردازند. نسل اول: تاریخ طبیعی و استعارههای ارگانیک در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰، محققانی چون کرین برینتون، لایفورد ادواردز، پتی و پیتیریم سوروکین با الهام از علوم زیستی و طبیعی سعی کردند یک الگوی مرحلهای برای تب انقلاب طراحی کنند. آنان با تمرکز بر چهار انقلاب بزرگ کلاسیک (انگلستان، آمریکا، فرانسه و روسیه)، انقلاب را شبیه یک بیماری ارگانیک دیدند که با علائم مقدماتی آغاز میشود، به بحران حاد میرسد و سپس دوره نقاهت را سپری میکند. نقطه قوت این نسل، توجه به ضعفهای درونی رژیمهای حاکم و بهویژه پدیده رویگردانی نخبگان و روشنفکران (همچون نمایشنامهنویسان، وکلا و روحانیون) از وضع موجود بود؛ با این حال، بزرگترین کاستی آن، ناتوانی در تبیین چرایی وقوع بحران در یک زمان و مکان معین و عدم وقوع آن در شرایط مشابه دیگر بود.
نسل دوم: فشار اجتماعی و روانشناسی محرومیت نسبی در سالهای پس از جنگ جهانی دوم و دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، متفکرانی همچون جیمز دیویس، تد رابرت گار، ساموئل هانتینگتون و چالمرز جانسون چارچوب تحلیل را از تاریخ طبیعی به جامعهشناسی نوسازی تغییر دادند. آنان انقلاب را محصول شتاب گرفتن روند مدرنیزاسیون و صنعتیشدن دانستند؛ روندی که در آن، جوامع با گذار از اقتصادهای سنتی و معیشتی به سوی بازار آزاد و جامعه مصرفی حرکت میکنند. این گذار، سطح انتظارات و آگاهی مردم را به سرعت بالا میبرد، در حالی که ساختارهای مستقر اقتصادی و سیاسی توان برآورده کردن این تقاضاها را ندارند. در نتیجه، شکاف میان «انتظار» و «واقعیت»، احساس «محرومیت نسبی» پدید میآورد و انگیزه عصیان تودهای میشود. منتقدان اما نشان دادند که بدبختی، فقر و احساس محرومیت همواره در اکثر جوامع وجود داشته است و این فاکتورها به تنهایی توانایی پیشبینی زمان فروریختن اقتدار دولتها را ندارند؛ کما اینکه کشورهایی مانند هند و برزیل بدون افتادن در ورطه انقلاب، سطوح گستردهای از نوسازی مدرن را پیمودند، در حالی که کشورهایی چون زئیر یا کامبوج بیآنکه نوسازی واقعی را تجربه کرده باشند، دستخوش دگرگونیهای خونین انقلابی شدند.
نسل سوم: جبرگرایی ساختاری و محوریت دولت در اواخر دهه ۱۹۷۰، تدا اسکاچپول با انتشار اثر کلاسیک خود «دولتها و انقلابهای اجتماعی» انقلابی در این عرصه به پا کرد. اسکاچپول، با تکیه بر نظرات کارلوس مارکس و پیوند زدن آن با نظریات چارلز تیلی درباره منابع بسیج، عاملیت ارادی انقلابیون را رد کرد و جمله مشهور خود را بر تارک این جریان نشاند: «انقلابها ساخته نمیشوند؛ آنها میآیند». از این دیدگاه، انقلاب حاصل تلاقی سه عامل ساختاری کلان بود: رقابتهای نظامی و بینالمللی که بار مالی گزافی بر دوش دولت میگذارد؛ شکاف و تضاد منافع میان طبقه حاکم و نخبگان زمیندار در برابر اصلاحات حکومتی؛ و در نهایت وجود ساختارهای دهقانی خودگردان که به روستاییان اجازه بسیج و سرکشی میدهد. به این جریان، کارهای جک گلدستون با محوریت فشارهای جمعیتی و اکولوژیک، و مطالعات جف گودوین نیز افزوده شد. با این حال، نقص بزرگ نسل سوم، حذف کامل «انسان»، عاملیت آگاهانه، شعارها و استراتژیهای مقاومت بود؛ به نحوی که به تعبیر نویسندگان کتاب، نقش انقلابیون در این تئوریها شبیه تماشاگرانی منفعل در برابر نیروهای کور ساختار قلمداد میشد.
نسل چهارم: ورود فرهنگ، هویت و پویاییهای بینالمللی در واکنش به جبر ساختاری نسل سوم، در دهههای پایانی قرن بیستم و اوایل قرن حاضر، متفکرانی نظیر جان فوران، سلبین و مصطفی پارسا بر لزوم وارد کردن «فرهنگ سیاسی مقاومت»، باورهای مذهبی، تجارب تاریخی، احساسات جمعی و عاملیت بازیگران پای فشردند. نسل چهارم کوشید انقلابها را از کانال ایدئولوژیها و روایتهای جمعی بازخوانی کند. اما نویسندگان کتاب «در باب انقلابها» استدلال میکنند که نسل چهارم نیز در یک چاه تحلیلی دیگر سقوط کرد: این نسل عوامل پرشمار ساختاری و عاملیتی را بدون انسجام منطقی کنار هم نشاند و به یک تلاقیگرایی چندمتغیره دچار شد؛ بدین معنا که ادعا کرد هر انقلابی محصول تصادفیِ صدها عامل ریز و درشت فرهنگی و ساختاری است، بیآنکه بتواند روندهای کلان، خاستگاههای فکری، و مسیرهای دگرگونی معاصر را در یک چارچوب منسجم فرمولبندی کند.
نویسندگان در بخش میانی کتاب با بهرهگیری از دادههای تطبیقی، به مصاف دوگانهسازیهای صلب و کاذبی میروند که اندیشه دانشگاهی را در اسارت خود نگه داشتهاند. آنان پنج جفت مفهوم متضادنما را بررسی و باطل میکنند: انقلاب اجتماعی در برابر انقلاب سیاسی. سنت کلاسیک همواره برتری را به «انقلاب اجتماعی» داده است؛ یعنی دگرگونی بنیادین در روابط مالکیت و طبقات. اما اثر حاضر اثبات میکند که در دنیای واقعی هیچ رژیم انقلابی توان یا امکان آن را ندارد که از روز بعد از پیروزی، تمام ساختارهای اجتماعی را زیر و رو کند. پلیس، بوروکراتها، کادر درمان، قضات و معلمان باید بر سر کارهای خود باقی بمانند تا جامعه از هم نگسلد. بنابراین، تفکیک صلب میان انقلاب سیاسی (صرفاً جابهجایی حکومت) و انقلاب اجتماعی (دگرگونی کلان)، چشم پژوهشگر را بر روی طیف وسیعی از دستاوردها و پیامدهای واقعی میبندد. انقلابها نه رخدادهایی انفجاری و یکشبه، بلکه روندهایی دامنهدار و چرخهای از حکمرانی و مقاومت هستند که ممکن است در دورههایی به سوی دموکراسی حرکت کنند و در مراحلی دیگر دستخوش رکود، بازگشت اقتدارگرایی، یا بلاتکلیفی شوند (همچون فراز و فرودهای انقلاب نارنجی ۲۰۰۴ و یورومیدان ۲۰۱۴ در اوکراین).
کتاب به جای ترجیح دادن یکی بر دیگری، مفهومی موسوم به انشعاب تحلیلی را به نقد میکشد. ساختارها فرصتها و بنبستها را تعریف میکنند، اما نحوه بهرهبرداری از این فرصتها در گرو انتخابهای استراتژیک کنشگران است. برای نمونه، در جریان قیام ۲۰۱۱ مصر، آسیبپذیری ساختاری رژیم حسنی مبارک وجود داشت، اما این نحوه کنشگری ائتلاف جوانان، هماهنگی میدانی در میدان التحریر، و استفاده از تاکتیکهای هوشمندانه نافرمانی بود که شکاف نهایی را در ساختار نیروهای مسلح ایجاد کرد. ساختار و عاملیت، دو جوهر متضاد نیستند، بلکه در هم تنیدهاند.
یکی از خواندنیترین فصول اثر، نقد رویکرد ارتدوکس چپ به مسئله خشونت است. لئون تروتسکی در جدالهای تئوریک خود هرگونه احتیاط اخلاقی را «چرند کانتگرایانه و رویکرد کشیشی گیاهخواران کوئیکر» میخواند و بر ضرورت تخریب قهرآمیز تأکید میورزید؛ مائو تسهتونگ با جمله مشهور خود («انقلاب مهمانی شام، مقالهنویسی یا سوزندوزی نیست») خشونت طبقاتی را یگانه ابزار دگرگونی معرفی میکرد؛ و فرانتس فانون در «دوزخیان روی زمین» خشونت را مرهم روانشناختی بومیان برای رهایی از عقده حقارت استعمار قلمداد میکرد. در برابر این سنت، چارلز جانسون خشونت را «تزریق عمدی دگرگونی به بافت جامعه» تعریف کرد و ژرژ سورل آن را یگانه سد دفاعی در برابر انحطاط بورژوازی دانست. با این حال، واقعیت قرن بیستویکم نشان میدهد که اکثر معترضان امروز راهبردهای خشونتپرهیز، تحریم کالا، اعتصاب عمومی و تسخیر فضاهای شهری را برگزیدهاند. کتاب در این فراز، مفهوم بنیادین سیاست پریفیگورتیو را پیش میکشد؛ این ایده که وسایل مبارزه، تعیینکننده اهداف آینده هستند. اگر جنبشی در جریان سرنگونی حاکمیت از خشونت عریان، حذف فیزیکی و روشهای غیردموکراتیک بهره ببرد، فرجام آن چیزی جز بازتولید ساختارهای سرکوبگر نخواهد بود. از سوی دیگر، نویسندگان واقعبینانه یادآور میشوند که حتی جنبشهای مدنی نیز خطوط سیالی دارند؛ گروههای خشونتپرهیز ممکن است در اثر انسداد به سوی مبارزه مسلحانه رانده شوند (مانند جنبش حقوق مدنی ایرلند شمالی که به نفع ارتش موقت جمهوریخواه ایرلند تغییر مسیر داد).



