تحقق ارزشهای مشترک مدرن در ایران؛ چالشها و راهکارها

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، چهارمین نشست از سلسله نشستهای ایرانشناخت به موضوع «مدرنیته ایرانی به روایت میرسپاسی» اختصاص یافت و در این نشست کتاب «تاملی در مدرنیته ایرانی» نوشته علی میرسپاسی با ترجمه جلال توکلیان مورد نقد و بررسی قرار گرفت. در این نشست جلال توکلیان، عباس کاظمی و علی میرسپاسی به ایراد سخن پرداختند و دبیر نشست سعید صالحیان بود. در ادامه گزارشی از این نشست ارائه میشود؛
سعید صالحیان، دبیر چهارمین نشست ایرانشناخت با عنوان «مدرنیته ایرانی به روایت میرسپاسی» در محل خانه کتاب دانشگاه، بر اساس کتاب «تأملی در مدرنیته ایرانی» اظهار داشت: این کتاب در حوزهای میان فلسفه و جامعهشناسی قرار دارد. بسیاری از آثار نوشته شده در ایران که به مردمشناسی مربوط میشوند، عمدتاً در زمینه مدرنیته و پیامدهای آن و گاهی نیز فلسفی هستند. دکتر میرسپاسی در این کتاب سعی کرده است منظری بر مدرنیته و چیستی آن ارائه دهد، به ویژه در مورد نحوه مواجهه با مدرنیته و رویدادهایی که در دهههای منتهی به انقلاب ایران، یعنی بین دو انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی، در فضای ایران رخ داده است. وی به تفسیر و خوانشهایی از مدرنیته پرداخته است.
وی ادامه داد: فصل اول عمدتاً به جهتگیریهایی میپردازد که مدرنیته را به عنوان یک امر اروپامحور و به صورت جزمگرایانه معرفی میکند. در فصلهای بعدی نیز میکوشد با خوانشهایی از متفکران ایرانی، به ویژه جلال آل احمد و دکتر شریعتی، و مقایسه آنها با اندیشمندان آلمانی در اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم، راهی را نشان دهد که مدرنیته میتواند امری بومی باشد و الزاما متناسب با یک فهم اروپا محور نیست. در فصل آخر نیز جمعبندی میکند که در زمانی که وی این مباحث را مطرح میکرد، فضای پستمدرن در ایران حاکم بود و میرسپاسی به مباحث پسااستعماری و پسامدرنی که در ارتباط با مدرنیته اتفاق میافتد، اشاره میکند.
جلال توکلیان، نویسنده و پژوهشگر و مترجم کتاب «تاملی در مدرنیته ایرانی»، دومین سخنران این نشست بود. وی گفت: این کتاب به سه موضوع اشاره دارد؛ یکی روایتهای غربی مدرنیته که مربوط به فصل اول است، دوم مدرنیتههای متعدد که در جایجای کتاب به آن اشاره میشود و سپس فصل سوم که به مدرنیزاسیون از بالا پرداخته و مورد نقد قرار میگیرد، یعنی شرایط مصادف با دهه چهل خورشیدی و زمان محمدرضا شاه.
وی ادامه داد: ماجرا از قرن هفدهم با غولهای بزرگی چون گالیله، کپلر و نیوتن آغاز میشود. البته در یک مطابقت با تبیینهای دیگر مدرنیته از زمان اراسموس و رنسانس و لوتر و اصلاح دینی شروع میشود. من معتقدم گالیله، کپلر و نیوتن مدرنیته را به وجود آوردند و در قرن هجدهم تجلیات این مدرنیته ظهور پیدا کرد. به این نحو که اگر کسی در اول قرن شانزدهم به دنیا میآمد و در آخر قرن شانزدهم از دنیا میرفت، تفاوت زیادی بین اول و آخر قرن نمیدید، اما کسی که در قرن هجده به دنیا میآمد، با تحول عظیمی در جهان مواجه میشد. یعنی نگاه انسان به طبیعت، به خودش و به اخلاق دچار تحول شده بود.
مترجم کتاب «تاملی در مدرنیته ایرانی» خاطرنشان کرد: در ادامه متفکرانی از مونتسکیو تا هگل و مارکس و تا لوئیس و هانتینگتون که در دوران ما ظهور یافتند و اتفاقات مغرب را تبیین کردند، به این موضوع پرداختهاند. در درجه نخست اینها نیاز داشتند تا هر آنچه مناسب از مدرنیته است را به خود نسبت دهند و همه بدبختیها را به غیر آسیاییها نسبت دهند. به عبارتی خود را مبنای مدرنیته پویا و پیشرفته و بقیه را عقبمانده و ارتجاعی میدانستند.
توکلیان درباره هگل نیز گفت: او به روحی معتقد بود که سرتاسر جهان را در مینوردد تا او را از بندهایی که طبیعت در آن گرفتار کرده، آزاد کند و به آزادی برساند. سفر را از شرق آسیا شروع میکند و حرکتش در یونان و اروپا به خانه میرسد و از غربت به در میآید. نگاهش وقتی به وطنش میرسد، به آزادی میرسد و به گذشته برمیگردد. اما در مورد چینیها میگوید آنها رعیتهایی بیش نیستند و نمیتوانند در مدرنیته حضور پیدا کنند. به هندیها که میرسد، میگوید آنها در پانتئیسم و وحدت وجودشان سرگردانند و نمیتوانند از بند طبیعت خود خلاص شوند. درباره ایرانیها میگوید اینها کوششهایی کردند؛ زرتشتی داشتند و یک پادشاهی را پدید آوردند، اما چه سود که همه جامعه آنها تحت انقیاد استبداد شرقی هستند.
توکلیان افزود: هگل درباره مصریها نیز میگوید نماد آنها مجسمه ابوالهول است که نصفش حیوان و نصفش انسان است. آن بخش انسانی میخواهد صعود کند، اما آن بخش حیوانی محکم به طبیعت چسبیده و نمیگذارد. به آفریقاییها که میرسد، عنوان «کاکاسیاه» را به کار میبرد و میگوید این کاکاسیاهها باید خوشحال باشند که به بردگی گرفته میشوند و از این جهت میتوانند در منزلت اربابهایشان سهیم باشند. این چیزی که ما بر اساس مدرنیته میگوییم حقوق بشر و برابری، مال ماست و شامل حال این کاکاسیاهها نمیشود. به سرخپوستها که میرسد، میگوید آنها که اصلاً معلوم نیست چه کاره بودند و هیچ بیمی از انقراضشان نیست. اگر در همان لحظه اول منقرض شوند، هیچ غباری بر ردای کسی نمینشیند. این دیدگاه هگل در مورد اقوام دیگر بود.
وی با بیان اینکه این کتاب در میانه دوران اصلاحات منتشر شد و زمان ترجمه این فصل به نظرم آمد که این بخش مربوط به تاریخ اندیشه و تاریخ فکر است و هم اکنون بحث مردهای است، گفت: سیاستمداران و متفکران غربی دیگر نگاه این چنینی و یک سویه به آسیاییها ندارند، اما با گذشت زمان، به خصوص پس از حوادث غزه و زمانی که سخنرانی ترامپ را شنیدم که در مورد ناو دنا گفت که به من گفتند این ناو از یک جشنوارهای در هندوستان میآید و تهاجمی ندارد، ما میتوانیم آن را از کار بیندازیم و در اقیانوسها سرگردانشان کنیم. اما ترامپ میگوید من گفتم که نه، بفرستیدشان ته اقیانوس چون سرگرمی آن بیشتر است. من بیش از آنکه از ترامپ تکان خورده باشم، از آن مخاطبانش متعجب شدم و حیرتزده شدم که در واکنش به این سخنان خندیدند.
مترجم کتاب «تاملی در مدرنیته ایرانی» ادامه داد: میرسپاسی در فصل اول این کتاب، زمانی که همه تحت گفتمان اصلاحات و گفتگوی تمدنها بودیم، این روشنگری را به ما ارائه داد. البته نژادپرستی هگل نظیر نازیها از نوع بیولوژیک نیست، اما با چنان حقارتی از اقوام شرق صحبت میکند که هرگونه جنایتی و استعماری را توجیه میکند.
وی در بخش دوم صحبتهایش به مدرنیتههای متعددی که میرسپاسی در جایجای کتاب عنوان میکند، اشاره کرد و خاطرنشان ساخت: این بخش از سخنانم انتقادی است، اما به لوازم نظری و پیامدهای عملی مدرنیتههای متعدد که متناسب با بافت فرهنگی و بومی هر جامعهای است، اشاره نمیکند. ما میدانیم سنت اینگونه نیست که چراغ عتیقه باشد و بگذاریم روی طاقچه از دیدنش لذت ببریم، بلکه یک موجود زنده است. اینکه ما بخواهیم مدرنیتهای داشته باشیم که کمی از مدرنیته کم کنیم و کمی از سنت کم کنیم و اینها را با هم تلفیق کنیم تا مدرنیته بومی بسازیم، برای من محل سوال است. به هر حال باید این مدعا لوازم نظریاش و پیامدهای عملیاش بررسی میشد.
توکلیان افزود: یک موضوع دیگر این است که چه کسی میخواهد این تصمیم را بگیرد؟ نهاد دین، نهاد قدرت، روشنفکران یا شهروندان؟ چه کسی میخواهد این تلفیق را به وجود بیاورد؟ شاید گفته شود ما مدرنیته ژاپن و مدرنیته کره جنوبی را داریم که با مدرنیته آلمان و مدرنیته انگلیس خیلی متفاوت است. اگر ما به آداب و رسوم اشاره میکنیم، اگر به نحوه پوشش، زبان و برخی مسائل فرهنگی اشاره میکنیم، یک تفاوتی بین همه آن مدرنیتهها هست، کما اینکه بین مدرنیته انگلیس و آلمان هم تفاوت هست. اما وقتی که به هسته مرکزی مدرنیته که عبارت از عقلانیت خود بنیاد، سکولاریسم، فردگرایی و اندیشه پیشرفته اشاره میکنیم، هیچ تفاوتی میان مدرنیته ژاپنی با مدرنیته انگلیسی و آلمانی نیست. اگر تفاوتی هست، در پوسته مدرنیته است، در اقتصاد صنعتی و تکنولوژی امور بروکراتیک.
مترجم کتاب «تاملی در مدرنیته ایرانی» تصریح کرد: موضوع بعدی مدرنیزاسیون از بالاست که شامل فصل سوم کتاب میشود. مدرنیزاسیون از بالا یعنی دولت متکلف امر توسعه باشد به شکل آمرانه و گاهی از چاشنی خشونت نیز استفاده کند و منحصر به مظاهر مدرنیته باشد، نه در تنظیمات سیاسی و نه در روح مدرنیته. یک اصطلاح دیگری هم آن زمان دکتر حجاریان درباره مدرنیزاسیون از بالا به کار برد که مدرنیزاسیون بدون مدرنیته بود. در تاریخ ایران چهار دوره مدرنیته از بالا داریم: دوران امیرکبیر، رضاشاه و دورههایی در جمهوری اسلامی به عنوان دوره سازندگی، اما یک معیار دوگانهای در ایران حاکم بوده است.
وی ادامه داد: به امیرکبیر که میرسیدیم، کلاً ستایش بود، اما به رضاشاه که میرسیدیم، نقدهای کوبندهای وجود داشت. در حالی که به نظر من روش آنها یکی بود و هیچ تفاوتی نداشت. البته به لحاظ شخصیتی، امیرکبیر شخصیت وارسته و فساد ناپذیری بود و رضاشاه به رغم خدماتی که به ایران کرد، اشتهای سیری ناپذیری در تملک زمینهای مرغوب استان مازندران داشت، اما در سایر زمینهها در روش و کمی اعمال خشونت با هم مشترک بودند. بعد از آن زمان، همان اواخر دهه هفتاد، کتابی منتشر شد به نام نظریه تمدن نوشته فوکوزاوا یوکی که ترجمه چنگیز پهلوان است. این فوکوزاوا یوکی یکی از مشاورین و مباشرین امپراتور میجی در ژاپن بود و در اصلاحات ژاپن نقش داشت.
توکلیان ادامه داد: او میگفت تمدن غرب سه وجه دارد: یکی روح تمدن غرب است که منظورش همان فلسفه تمدن غرب است و آن روح موهوم هگل نیست، دوم تنظیمات سیاسی به اصطلاح مدرنیته و سوم مظاهر تجلیاتش مانند دانشگاه، بیمارستان و از این قبیل. سپس عنوان میکند که کار آسان این است که ما از مظاهر شروع کنیم، اما باید از روح مدرنیته شروع کنیم و خودشان هم آن راه را در ژاپن رفتهاند. کتابی هم چند سال پیش تحت عنوان اقتصاد سیاسی ایران از دکتر کاتوزیان منتشر شد و آنجا کاتوزیان ادعا کرد که اگر امیرکبیر دیرتر میمرد، یک منفوری بود مثل رضاشاه و اگر رضاشاه زودتر میمرد، یک محبوبی بود مثل امیرکبیر. ما بر اساس این چیزهایی که گفته شد، طبق سخنان کاتوزیان انتظار داشتیم که امیرکبیر هم از چشمها بیفتد، اما نه تنها این اتفاق نیفتاد، بلکه تاریخ با رضاشاه هم مهربانتر شد و با دهه چهل هم مهربانتر شد. ایرانی به دهه چهل رفت و قهرمانهای جدیدی را انتخاب کرد و دیگر قهرمانانش را در سیاهکل جستجو نکرد.
وی خاطرنشان کرد: مخالفان مدرنیزاسیون از بالا نقدی داشتند که حقوق بشر تنها برابری سیاسی و پارلمان و این موارد نیست، بلکه حقوق بشر شامل تغذیه خوب، آب لولهکشی و رساندن آن به روستاهاست. روستاها بهداشت، تفریح، برق و رفاه میخواهند. در مدرنیزاسیون از بالا اجبار هم نهفته است، یعنی یک روش اجبار آمرانه است. در مورد این اجبار هم سوالاتی مطرح شد که این اجبار تا چه حدی بود و شامل چه نوع خشونتهایی میشود؟ برخی اوقات اجبار به نفع آن کسی است که اجبار میشود، به عنوان مثال دارویی که یک مادری به بچهاش به زور میدهد. به عنوان مثال یکی از اجبارهای دوران رضاشاه یکجانشینی عشایر بود که چیز خوبی بود. عشایر نصف سال در حال رفت و آمد بودند و به سختی و دشواری زندگی میکردند و دیگر نیازی نبود با توجه به پیشرفت جامعه این اتفاق بیفتد.
این پژوهشگر با اشاره به توسعه چین گفت: یک زمانی ژاپن تنها کشوری بود که به مدرنیته رسیده بود. رهبران چین عنوان میکردند که ما دو هدف داریم: یکی ابرقدرت شدن چین و دیگری رفع گرسنگی از ۸۰۰ میلیون چینی. این هم عاملی شد که مدرنیزاسیون از بالا کمی جدیتر در نظر گرفته شود. به هر حال روزی روشنفکران ایرانی مانند آل احمد و شریعتی از مدرن شدن ایران میترسیدند و روزی رو…



