ام جان هریسون، نخستین نویسنده علمیتخیلی که جایزه بوکر را از آن خود کرد

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، تصور کنید که ۸۱ سال سن داشته باشید و به مدت ۶ دهه در تنهایی برای جمعهای خاص بنویسید و ناگهان معتبرترین جایزه داستانی جهان انگلیسیزبان را از آن خود کنید. ام جان هریسون با رمان تحسینشده «پایان همهچیز» (The End of Everything) نه تنها جایزه ۵۰ هزار پوندی بوکر را به دست آورد، بلکه به مسنترین برنده این جایزه در تاریخ تبدیل شد و مرز دیرینه میان علمیتخیلی و ادبیات جدی را برای همیشه از بین برد. گبی وود، مدیر بنیاد بوکر، به نکتهای مهم اشاره میکند: پیش از این، برندگان متعددی به ژانر علمیتخیلی نگاهی داشتهاند، اما هریسون نخستین نویسندهای است که بهطور مستقیم از دل دنیای ناب و اصیل علمیتخیلی برخاسته و پرچم را برافراشته است؛ پیروزیای بزرگ برای قلمی که دههها تجربه زیسته را بهطور نرم و سبکبال در هر کلمه منعکس میکند. او با این موفقیت، رکورد مارگارت اتوود ۷۹ ساله در سال ۲۰۱۹ را شکست و دوشنبهشب در لندن تندیس باشکوه جایزه را بالای سر برد.
داستان این رمان کوتاه ۱۹۸ صفحهای، که کوچکترین اثر در فهرست نهایی بود، در چند دهه آینده در خطه ساحلی کنت و پس از یک فاجعه غریب که هیچکس از سازوکار آن آگاه نیست، روایت میشود. محور داستان، تلاشهای فیلیپ تننت و عمه پیرش، مارنی، برای بقا در زیر سایه هراسآور موجوداتی عجیب به نام «آیگتی» (iGhetti) است؛ موجوداتی تغییرشکلدهنده و عظیمالجثه که نه خاستگاهشان مشخص میشود و نه مقاصد شومشان. مری بیرد، رئیس هیئت داوران، فاش کرد که تصمیم اعضا پس از یک روز گفتگوی پرشور، کاملاً یکصدا بوده است: «این اثر شما را زیر و رو میکند، لبخندی تلخ بر گوشه لبتان مینشاند و عجیب آنکه در پایان، بذری از امید در دلتان میکارد. کتاب میگوید اگر آخرالزمان سر برسد، اصولاً فراتر از درک ما خواهد بود و تمام قوانین کهنه کارکردشان را میبازند؛ این در واقع سیاست جهان امروز ماست که در آینه فردا بازتاب مییابد.»
هریسون، زاده ۱۹۴۵ در واریکشر، کار خود را از سال ۱۹۶۵ آغاز کرد و در دهه ۱۹۷۰ نبض صفحات کتاب مجله پیشروی ادبیات گمانهزن، یعنی «جهانهای نو» (New Worlds) را در دست داشت. او علاوه بر رمانهای درخشانش، پنج مجموعه داستان و ضدزندگینامه تجربی و خواندنی «کاش اینجا بودم» (Wish I Was Here) را منتشر کرده است؛ کارنامهای پربار شامل دریافت جایزه بوردمن تاسکر برای رمان «صخرهنوردان» (Climbers) در ۱۹۸۹، جایزه آرتور سی کلارک برای «نوا سویینگ» (Nova Swing) در ۲۰۰۷ و جایزه گلداسمیتز برای «سرزمین غرقشده بار دیگر بالا میآید» (The Sunken Land Begins to Rise Again) در سال ۲۰۲۰. جالب است که او خود در سال ۲۰۲۲ در هیئت داوران بوکر حضور داشت.
فهرست نهایی نامزدهای امسال میدان نبرد دشواری بود؛ از حضور دو برنده پیشین یعنی مارلون جیمز با «ناپدیدشدگان» (The Disappearers) و داگلاس استوارت با رمان «جانِ جان» (John of John) گرفته تا رمانهای چشمگیر الیزابت استرات با «چیزهایی که هرگز نمیگوییم» (The Things We Never Say)، لوک کنارد با «کیف سیاه» (Black Bag) و کتاب اول ربکا پری با عنوان «شاید به پادشاه غذا دهیم» (May We Feed the King). هریسون اخیراً در یادداشتی صادقانه، رمانش را روایتی از مصیبت «ناتوانی در فهم مصیبت» نامید. موجودات بیگانه در داستان او درست مانند طبقهای مرفه و غریبهاند که به ناگاه بر بافت بومی هجوم میآورند؛ شبیه به امواج اعیاننشین شدن سواحل جنوب شرقی انگلیس. او با طنز ظریفش میپذیرد که خواننده را در سرگشتگی شخصیتها شریک کرده تا زنگ خطر را درباره «فروپاشی عقلانیت ناشی از عصر ترامپیسم و امواج افسارگسیخته اینترنت» به صدا درآورد.
بسیاری این پیروزی را آشتی رسمی محافل آکادمیک با نویسندهای میدانند که دههها پیشروان ادبیات ستایشش میکردند، اما نامش زیر سایه بازار عامهپسند پنهان مانده بود. او اخیراً در برنامه رادیویی فرانت رو گفت: «نزدیک به نیم قرن دویدهام تا نشان دهم چرا یک اثر علمیتخیلی خوب و خوشساخت، نباید به عنوان ادبیات اصیل و شاهکار شناخته شود؟» البته منتقدان همرأیاند که متن ساده نیست؛ چنانکه میشل فابر در ستایش رمان نوشت این کتاب بیپناهی هولناک انسان معاصر را عریان میکند، اما قرار نیست همهپسند باشد. از زاویهای دیگر، همزمانی این انتخاب با جهان پرشتاب هوش مصنوعی بینهایت معنادار است. بیرد خاطرنشان کرد که حرف انگلیسی «i» در نام آیگتیها حسی از دنیای دیجیتال را تداعی میکند و گبی وود، اتمسفر ویرانشهری قصه را چشماندازی شبیه پهنههای شکلگرفته از مدلهای بزرگ زبانی خواند.
هیئت داوران امسال که چهرههایی چون جارویس کوکر (خواننده گروه پالپ)، پاتریشیا لاکوود، ریموند آنتروبوس و ربکا لیو را در کنار بیرد داشت، از میان ۱۶۳ رمان منتشرشده در یک سال گذشته دست به این انتخاب تاریخی زدند. این موفقیت، نخستین مجسمه بوکر را برای انتشارات مستقل سرپنتز تیل (وابسته به پروفایل بوکز) به ارمغان آورد. پیش از هریسون، دیوید سالای سال گذشته با رمان «گوشت» (Flesh) و در سالهای قبلتر چهرههایی چون سامانتا هاروی با رمان «مداری» (Orbital)، پل لینچ با «سرود پیامبر» (Prophet Song) و شیهان کاروناتیلاکا با «هفت قمر معالی المیدا» (The Seven Moons of Maali Almeida) بر تارک این جایزه درخشیده بودند؛ زنجیرهای درخشان که اینک نام ام جان هریسون را در صدر خود میبیند.



