نقش کلیدی شهرهای شمالی ایران در شکوفایی تجارت در دوره صفویه

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «جغرافیای تاریخی و راههای تجاری ایالات شمال غربی ایران، ایالات خزری و قفقاز در دوره صفوی» که نتیجه تحقیقات سید احمد موسوی، عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور است، توسط انتشارات حکایت نی در رشت در ۲۵۰ صفحه منتشر شده است. این کتاب شامل سه فصل میباشد؛ در فصل اول با عنوان وضعیت تجارت در دوره صفویه، به بررسی کالاهای راهبردی مبادلهای در شمال ایران، مقاصد تجاری مهم حکومت صفویه، ابریشم به عنوان کالای اصلی تجاری ایران در آن زمان و عوامل جابهجایی کالاها در شمال ایران پرداخته شده است.
نویسنده در فصل دوم که به جغرافیای تاریخی و راههای تجاری ایالات خزری شمال ایران، ایالات شمال غرب ایران و قفقاز در دوره صفوی اختصاص دارد، به تشریح جغرافیای تاریخی و راههای تجاری دریای خزر، جغرافیای طبیعی آن، راههای تجاری آبی، جغرافیای تاریخی ایالت گیلان، راههای تجاری گیلان، و همچنین جغرافیای طبیعی، تاریخی و اقتصادی قفقاز میپردازد. همچنین در این فصل به موقعیت جغرافیایی و ویژگیهای طبیعی قفقاز، ترکیب قومی و زبانی مردم آن، جغرافیای تاریخی قفقاز و شهرهای تجاری آن در دوره صفوی، آناتولی شرقی، آذربایجان و کردستان اشاره شده است. فصل سوم نیز به نتیجهگیری تحقیق اختصاص دارد.
دوره تاریخی صفویه در تاریخ ایران با چالشهای سیاسی و رقابتهای منطقهای همراه بوده و توسعه اقتصادی و راههای تجاری نقش کلیدی در تثبیت قدرت صفویان ایفا کرده است. نویسنده در این کتاب علاوه بر تحلیل مسیرهای تجاری، به بررسی منابع تاریخی، سفرنامهها و نقشههای جغرافیایی پرداخته و با رویکردی تحلیلی، تأثیر این عوامل بر مناسبات اقتصادی و سیاسی منطقه را به تصویر کشیده است. این کتاب با استناد به منابع تاریخی و جغرافیایی، تحولات جغرافیایی، اقتصادی و راههای تجاری مناطق شمال غربی ایران، ایالات خزری و قفقاز در دوره صفوی را بررسی کرده و نقش این مناطق در مناسبات اقتصادی و سیاسی آن زمان را تحلیل مینماید.
تمرکز موسوی در این پژوهش بر نقش ایالات شمال غربی ایران شامل گیلان، مازندران، آذربایجان و مناطق قفقاز در اقتصاد و تجارت خارجی ایران، به ویژه در ارتباط با روسیه، عثمانی و دولتهای اروپایی است و سعی دارد تصویری جامع از اهمیت راههای تجاری، کالاهای مبادلهای و سیاستهای اقتصادی صفویان ارائه دهد. او در پیشگفتار کتاب مینویسد: توسعه اقتصادی یکی از ارکان اصلی چالشها و سیاستهای حکومت صفویه (۱۱۳۵ – ۹۰۷ ه.ق) در مناسبات منطقهای و فرامنطقهای به شمار میرفت. وجود قدرتهای خارجی در سواحل جنوبی ایران، حکومت صفویه را به مبارزه دیپلماتیک واداشته بود که نتیجه آن استفاده از سیاستهای اقتصادی در تقابل با فشارهای سیاسی دولتهای غربی بود.
حکومت صفوی از رشد ایالات جنوبی و پس کرانهای راضی به نظر میرسید، اما برای حل چالشهایی که در مناطق دیگر ایران، بهخصوص در شمال و شمال غرب ایران با قدرتهای محلی و خارجی نظیر عثمانی مواجه بود، باید دست به نوآوری اقتصادی میزد. در این بین، ظرفیت مهم اقتصادی شهرهای همجوار با دریای خزر، این فرصت را در اختیار صفویها قرار داد تا نفوذ سیاسی و اقتصادی خود را به مناطق دیگر گسترش دهند. این مناطق شامل ایالات شمال رود ارس و مناطق شروان، شکی، گنجه، تفلیس، باکو و غیره بودند. تسلط بر این شهرهای مهم تجاری که ایران آنها را جزو ایالات شمال غرب خود میپنداشت، میتوانست موازنه قدرت سیاسی را به نفع هر یک از دولتهای درگیر در منطقه تغییر دهد. از سوی دیگر، سرمایه عظیم کشاورزی این منطقه به معنای وجود منابع مالی مناسب بود. بنابراین این پژوهش با رویکرد توصیفی و تحلیلی به این موارد میپردازد.
موسوی در خاتمه این پیشگفتار تصریح کرده است: نتایج پژوهش نشان میدهد که دولت صفویه در راستای نفوذ بیشتر در این منطقه، سیاستهای جمعیتی، راهسازی، توسعه صادراتی، افزایش همکاریهای منطقهای بهخصوص با دولتهای اروپای شرقی، کاهش تنش با عثمانی و نزدیکی به روسها را در اولویت کارهای خود قرار داد. دولت شاه عباس اول در پیشبرد این مناسبات بسیار موفق عمل کرد، اما در دوران جانشینانش به علت مشکلات عدیده سیاسی و اقتصادی، این نفوذ امکانپذیر نشد.



