ادبیات ناب: فراتر از نصیحت و آموزشهای یکسویه

سرویس کودک و نوجوان پایگاه خبری الفبای رشد – سایه برین: در دوران نوجوانی، عشق با زبانی و تجربهای متفاوت از دنیای بزرگسالان معنا مییابد؛ احساسی که گاهی به صورت دلتنگی، گاهی در قالب خیالی شیرین و گاهی در واژههایی ساده اما عمیق بروز میکند. با این حال، شعر عاشقانه نوجوان همواره در حاشیه شعر بزرگسال قرار داشته و کمتر به عنوان یک گونه مستقل با ویژگیها و اقتضائات عاطفی و زبانی خاص خود مورد توجه قرار گرفته است. مجموعه دهجلدی «عاشقانههای سروش» تلاشی برای توجه به این جهان کمتر دیدهشده است؛ مجموعهای با حضور ده شاعر که هر یک از زاویهای متفاوت به تجربه عشق در نوجوانی پرداختهاند. در این مجموعه، آثاری چون «دوستت دارمهای مچاله» سروده حسین تولایی، «روزهای غیرمعمولی» اثر شهلا شهبازی، «برای تو امسال شال خواهم بافت» سروده سعید موسویزاده، «سیمهای ساکت سهتار» اثر مهدی مردانی، «یک دقیقه بیشتر بمان» سروده غلامرضا بکتاش، «دلتنگیام گاهی لباس شاد میپوشد» اثر بهاره سلمانی، «در جنوب چشمهای تو» سروده علی مرادی، «تو که رود بودی» اثر مریم زندی، «مردمکهای سرمهای» سروده سودابه امینی و «نهنگ تشنه در حوض» اثر کبرا بابایی منتشر شدهاند تا از تنوع نگاهها و تجربههای عاطفی نوجوانان تصویری چندصدایی ارائه دهند.
حسین تولایی، شاعر و دبیر مجموعه «عاشقانههای سروش»، شکلگیری این پروژه را نتیجه سالها ارتباط مستقیم با نوجوانان و مشاهده علاقه پررنگ آنها به شعر عاشقانه میداند؛ علاقهای که به باور او ضرورت توجه مستقل به این گونه ادبی را نمایان میکرد. این مجموعه برای رسیدن به مرحله انتشار، مسیری ششساله و پر فراز و نشیب را پشت سر گذاشته است؛ مسیری که از گردآوری و گزینش آثار شاعران مختلف آغاز شد و سرانجام با همکاری انتشارات سروش به انتشار رسید. در گفتوگوی پیش رو با حسین تولایی، درباره ضرورت شکلگیری مجموعه، ویژگیهای شعر عاشقانه نوجوان، معیارهای انتخاب آثار، تنوع صداها و نگاههای شاعران و همچنین چالشهای انتشار شعر نوجوان صحبت کردهایم؛ گفتوگویی درباره عشقی که از نگاه نوجوانان روایت میشود و ادبیاتی که باید بیش از پیش به تجربه زیسته این نسل مجال بروز بدهد. متن کامل این مصاحبه را با هم میخوانیم.
مجموعه «عاشقانههای سروش» در قالب ده جلد و با حضور ده شاعر نوجوان منتشر شده است. ایده اولیه شکلگیری این مجموعه از کجا آمد و چه ضرورتی باعث شد به سراغ گردآوری مجموعهای مستقل از شعرهای عاشقانه نوجوان بروید؟ اساساً چرا شعر عاشقانه را بهعنوان محور اصلی این مجموعه انتخاب کردید؟ من به واسطهی سالها کار با نوجوانان هم در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بهعنوان مربی و کارشناس ادبی و مسئول انجمنهای ادبی اعضای نوجوان کانون پرورش در سراسر کشور و هم در نشریات تخصصی این گروه از مخاطبان (مثل دوچرخه؛ هفتهنامهی نوجوانان ایران؛ ضمیمه پنجشنبههای روزنامه همشهری که البته چند سال است که دیگر منتشر نمیشود) در آثار نوجوانانی که خودشان شعر میگفتند بهوضوح رگههای عشق را میدیدم. بسامد آن هم در شعرهایشان بالا بود. هم در شعرهای نوجوانان عضو انجمنهای ادبی کانون پرورش فکری و هم در آثار نوجوانانی که برای نشریه دوچرخه شعرهایشان را میفرستادند این مفهوم برجسته و پرتکرار بود. این نکته یکی از معیارهای مخاطبشناسی برای من شد. این که بدانم در دنیای ذهن نوجوانان چه میگذرد. نکتهای که پس از سالها حضور در این دو موقعیت یعنی در کانون پرورش فکری و در نشریه دوچرخه آن را از نزدیک مشاهده کرده بودم.
در سوی دیگر فکر کردم بسیار خوب، حالا این گروه از مخاطبان نوجوان که شعر عاشقانه میپسندند، خواستهشان را در کجا باید جستجو کنند؟ فقط در شعر بزرگسال؟ آیا شعر بزرگسال ما که اتفاقاً بسیار هم از نظر مضمون عشق، گنجینهای غنی و تمامنشدنی است آیا پاسخگوی نیاز نوجوان ما است؟ و به طور اساسی، فضای عاشقانه در شعر بزرگسال و جهانبینی شاعران شعرهای بزرگسال چقدر به جهانبینی عشق از دیدگاه نوجوان نزدیک است؟ آیا اصلاً نزدیک است یا ما اینطور فکر میکنیم؟ پاسخ به این سوالها و به سوالهای مشابه هر کدام شاید یک موضوع پژوهشی باشد اما یک چیز مشخص است و آن اینکه جهان عاشقانه و مواجهه با پدیدهی عشق در یک نوجوان و در یک فرد بزرگسال بسیار با هم متفاوت است. از این رو تصمیم گرفتم روی شعر عاشقانه نوجوان متمرکز شوم. به صراحت بیان میکنم که پیش از اینها نیز در کشور ما برای نوجوانان شعر عاشقانه گفته شده است و چند کتاب خوب در این زمینه داریم مثل «کاش حرفی بزنی» از استاد مصطفی رحماندوست یا کتاب «یک نفر رد شد از کنار دلم» سرودهی استاد اسدالله شعبانی و نیز در شعرهای استاد بیوک ملکی و شاعران دیگری که به طور جدی به شعر نوجوان پرداختهاند ردپای عشق سابقه دارد. اما هم تعدادشان زیاد نیست و هم خیلی از همانها دیگر تجدید چاپ نشدهاند و هم تجربهی زیسته و رویارویی با عشق در نوجوان امروز و چند سال اخیر با نوجوانان دهههای ۶۰ و ۷۰ و ۸۰ خیلی تفاوت دارد.
ایدهی اولیه در سال ۱۳۹۹ در ذهنم شکل گرفت. همان سال با یکی از ناشران صاحبنام کتابهای کودک و نوجوان مطرح کردم. مدیرعامل وقت آن انتشارات در گفتگویی که با هم داشتیم پیشنهاد و ایدهی مرا پذیرفتند و بسیار هم حمایت کردند هم خودشان و هم تیم کارشناسیشان. کار هم بهسرعت پیش رفت. کتابها یکی پس از دیگری گردآوری و بررسی و تایید شد. البته بعضی کتابها هم رد شد. اما درست در لحظات آخر وقتی که داشتیم به چاپ مجموعه نزدیک میشدیم مدیریت آن انتشارات تغییر یافت. تیم کارشناسی و جلساتشان تعطیل شد و کلاً طرح من هم باوجود اینکه همه شاعران این مجموعه قرارداد داشتند، حتی بیشتر کتابها تصویرگری شده بود و پروژه پیشرفتهای زیادی داشت در آخرین گامها ناگهان متوقف شد و بیش از دو سال در همان انتشارات بلاتکلیف ماند. تا اینکه بالاخره قراردادها را فسخ کردیم و من دنبال ناشر دیگری گشتم تا این پروژه را به سامان برسانم. تقریباً هیچکدام از ناشران معتبری که سابقه چاپ شعر نوجوان داشتند حاضر نشدند سرمایهگذاری کنند و جالب اینکه بیشترشان همنظر بودند و به من میگفتند شعر نوجوان نه مخاطب دارد و نه بازار! تا اینکه با یک ناشر صاحبنام دیگر وارد گفتگو شدم. آنجا هم بیش از دو سال پروژه خوابید و دریغ از حتی یک جواب منفی! اینجا از نظر تغییرات مدیریتی و تغییرات در سیاستگذاری نشر کتاب وضعیت به مراتب بدتر و پیچیدهتر از ناشر قبلی بود. مثلاً حتی به من نمیگفتند این شعرها را بریز دور! این بلاتکلیفی و عدمپاسخگویی از سوی ناشر باعث شد که به فکر یک ناشر دیگر باشم. این در شرایطی است که دیگر حدود ۵ سال گذشته و پروژه در دو انتشاراتی بزرگ و مدعی چاپ کتابهای کودک و نوجوان بینتیجه و بلاتکلیف مانده و فقط خاک خورده است. تا اینکه اواخر سال ۱۴۰۳ با انتشارات سروش مذاکره کردم و به واسطهی زحمات مدیر واحد تولید (فنی و هنری) انتشارات سروش آقای فرهاد صفریان که خودشان فردی کاربلد و اهل قلم و باسابقه در حوزه چاپ و نشر کتاب هستند، بالاخره این کتابها وارد چرخه تولید و چاپ شد. و مراحل هنری و فنی و تنظیم قراردادها و …. گام به گام پیش رفت. البته و بدونشک اگر حمایت و اعتماد مدیرعامل محترم انتشارات سروش جناب آقای دکتر رحیمی و شناخت دقیقی که ایشان از مخاطب نوجوان و مقوله نوجوانی دارند، نبود این پروژه همچنان باید معطل چاپ میماند. اما انتشارات سروش با وجود شرایط خاص اجتماعی کشور، وقوع جنگ و گرانی کاغذ و افزایش دیگر هزینههای تولید از سال گذشته تا امسال به وعدههایش عمل کرد و در این شرایط سخت و غیرعادی این کتابها را چاپ و منتشر کرد و من قدردان انتشارات سروش هستم. و امید دارم که با همکاری این ناشر در آینده نزدیک اتفاقهای بهتری برای مجموعه عاشقانههای سروش و کلاً برای شعر نوجوان در ایران رقم بخورد.
شعر عاشقانه در ادبیات فارسی پیشینهای طولانی و گسترده دارد؛ اما وقتی مخاطب این شعرها نوجوان است، با جهان عاطفی و تجربه زیستی متفاوتی روبهرو هستیم. از نظر شما شعر عاشقانه نوجوان چه ویژگیها و مختصاتی باید داشته باشد و مرز آن با شعر عاشقانه بزرگسال کجاست؟ به طور کلی میدانیم که تجربهی زیسته و جهانبینی بزرگسال با نوجوان متفاوت است. بنابراین چگونگی رویارویی با پدیدهها در این دو گروه سنی نیز متفاوت خواهد بود. عشق هم یک پدیده است و در نوجوان و بزرگسال به یک شکل ظهور و بروز نمیکند، به یکاندازه تاثیر نمیگذارد و به طور یکسان و یکشکل ادامه یا توقف نمییابد. بنابراین وقتی از شعر عاشقانهی نوجوان حرف میزنیم این مرزها و تفاوتهای جامعهشناختی و روانشناختی را باید مدنظر داشته باشیم. برای انتخاب ده شاعر و گردآوری آثار این مجموعه چه معیارهایی در نظر گرفته شد؟ آیا شاعران بر اساس سابقه و جایگاهشان در شعر نوجوان انتخاب شدند یا کیفیت و تناسب شعرها با جهان ذهنی و عاطفی نوجوانان ملاک اصلی بود؟ همچنین فرایند انتخاب و گزینش ۳۰۰ شعر چگونه پیش رفت؟ من برای خیلی از شاعران به طور شخصی فراخوان همکاری فرستادم و پیام مشترکی هم در گروههای فضای مجازی و پیامرسانها منتشر کردم. و سعی کردم فراخوانم جامع باشد و به دست تمام شاعرانی که دغدغهی نوجوان و شعر نوجوان دارند برسد. من شاعران را انتخاب نکردم. بنابراین به سن و سابقه شاعری هیچکس توجه نمیکردم. بلکه فقط شعرهایی که به دستم رسید را بررسی کردم. الان هم از تنوع نامهای شاعران این مجموعه مشخص است. ما هم شاعران صاحبنام و باسابقه در این مجموعه داریم و در کنارشان شاعران جوانتر و با سابقهی کمتر در شعر هم هستند. از نظر سنی هم بین بزرگترین و کوچکترین شاعران این مجموعه چیزی حدود ۳۰ سال فاصله سنی است. هم شاعران ساکن تهران داریم. هم شاعران شهرستانی. معیار من هم برای بررسی شعرها اول مختصات شعر ناب بود و بعد مخاطبشناسی براساس نوجوان واقعی امروز. هر دوستی که با من تماس میگرفت و تمایل به مشارکت در این پروژه داشت میگفتم حداقل ۴۰ تا ۵۰ شعر و حتی بیشتر باید شعر برایم بفرستید فقط هم با مضمون عشق. تا از بین آنها حداقل ۳۰ شعر انتخاب کنم. طبیعی بود که این تعداد شعر بالا و آن هم با محدودیت موضوعی کمی کار را برای شاعران سخت میکرد. خیلی از دوستان شاعر، شعر عاشقانه نوجوان داشتند ولی تعدادش کم بود. این را هم اضافه کنم که من شعرهایی میخواستم که در هیچ کتاب دیگری چاپ نشده باشند. با همهی این شرایط تعداد قابل توجهی از دوستان شعرهایشان را برایم فرستادند. در قدم اول من بدونتعارف تکتک شعرها را بررسی و از بینشان انتخاب کردم. بعضی از شعرها را با نظر خود شاعر جایگزین کردیم. بعضیها را کلاً کنار گذاشتیم. چند کتاب را هم کلاً نپذیرفتم. پس از آن به شورای کارشناسی آن انتشارات اولی که قرارداد داشتم میفرستادم و در آنجا نتیجهی نهایی و البته با نظر من گرفته میشد. در نهایت من میدانستم امضای من به عنوان دبیر مجموعه در شناسنامه کتاب خواهد آمد. بنابراین بدونتعارف شعرها بررسی کردم و جایی که لازم بود دفاع میکردم و جایی هم که میدیدم مخالفت اعضای شورای بررسی منطقی است میپذیرفتم و آن کار کنار گذاشته میشد. افراد عضو آن شورا هم همه از چهرههای مطرح و تاثیرگذار ادبیات کودک و نوجوان بودند و هستند. مثل آقای فریدون عموزاده خلیلی، آقای فرهاد حسنزاده، خانم شهلا انتظاریان، خانم مرجان فولادوند و…. در نهایت به این ده عنوان کتاب رسیدیم که به نظرم بهجز شعرهای خودم، بقیه شعرها از شعرهای خوب نوجوان در سالهای اخیر بهویژه در گونهی شعر عاشقانه نوجوان هستند. ضمن اینکه این کتابها در شورای کارشناسی انتشارات سروش نیز بررسی و تایید شده است. میخواهم بگویم وقتی کتابی از زیر نگاه حدود ده نفر از بهترین کارشناسان کتاب و ادبیات میگذرد و تایید میشود حتماً چیزی در آن وجود دارد که خواندنی است.



