نظریه ذهن؛ راهنمای درمانگران در مسیر پیچیده اتیسم و اختلالات توسعهای

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نظریه ذهن به عنوان یکی از مفاهیم اساسی در علوم شناختی، نقش مهمی در درک ابعاد بالینی، تحولی و بینفرهنگی انسان ایفا میکند. بررسی ابعاد نوین و میانرشتهای این نظریه در آثار مرجع جهانی میتواند به پژوهشگران و درمانگران کمک شایانی نماید. فاطمه هداوندخانی در گفتوگویی با پایگاه خبری الفبای رشد، بر این باور است که شناخت عمیق این ابعاد و ترجمه دقیق متون مرجع، میتواند راهنمایی برای درمانگران و خانوادهها در مواجهه با اختلالاتی نظیر اوتیسم باشد. در ادامه، جزئیات این گفتوگو را میخوانید:
نظریه ذهن یکی از مفاهیم بنیادی در علوم شناختی است. ارزیابی شما از ضرورت ترجمه اثر مرجع سایمون بارونکوهن در فضای علمی و بالینی ایران چیست؟ این سؤال برای من بسیار جالب است، زیرا به اهمیت مفهوم نظریه ذهن اشاره دارد. نظریه ذهن در سطح جهانی نیز مفهومی نسبتاً نوظهور است و شاید انتظار زیادی باشد که در ایران به اندازه کافی به آن پرداخته شده باشد. با این حال، ما نمیتوانیم و نباید از روند علمی جهانی فاصله بگیریم. اگرچه در ایران پژوهشهای معتبر چندانی در این حوزه وجود ندارد، اما حداقل باید از متون پژوهشی و نظری جهانی آگاه باشیم. از سوی دیگر، شیوع بالای اختلال طیف اوتیسم در جهان و ایران، ضرورت آگاهی از پژوهشهای نظری و کاربردی را برای ما دوچندان میکند. در ایران، بیشتر به درمان سایر ابعاد این اختلال مانند رفتارهای چالشبرانگیز، مشکلات حسی، حافظه و توجه پرداخته میشود و آموزش نظریه ذهن کمتر مورد توجه قرار میگیرد. البته درمانگرانی وجود دارند که این موضوع را نیز به خوبی پوشش میدهند. به هر حال، برای درمانگران دسته اول که این موضوع را نادیده میگیرند و همچنین برای درمانگران دسته دوم که این توانایی را آموزش میدهند، وجود منابع بهروز و معتبر ضروری است. نام سایمون بارونکوهن به عنوان یکی از معتبرترین افراد در این حوزه کافی است. ایشان از نخستین افرادی هستند که نظریه ذهن را در ادبیات پژوهشی معرفی کرده و با آثاری چون نابینایی ذهن فعالیت خود را آغاز کردهاند و نظریههای متعددی درباره اوتیسم دارند، از جمله نظریه مغز مردانه. پژوهشهای فراوان، نگارش و ویراستاری کتب متعدد و طراحی آزمونهای مختلف برای ارزیابی نظریه ذهن، ایشان را به یکی از تأثیرگذارترین افراد در این حوزه تبدیل کرده است. کتاب حاضر، همگرایی رشتههای مختلفی چون علوم اعصاب، فلسفه، نخستیشناسی و روانپزشکی را به تصویر میکشد.
این رویکرد چندرشتهای چگونه به بازتعریف مفهوم ذهن و تمایز انسان از سایر گونهها کمک کرده است؟ برای پاسخ به این سؤال، جملهای از همین کتاب را نقل میکنم که هدف آن درک ماهیت نظریه ذهن از طریق بررسی تحول آن، اختلالات مربوط به آن، مبانی مغزی، سیر تکامل و مباحث نظری مرتبط با آن است. ویراستاران اثر در جایی دیگر بیان میکنند که با عمیقتر شدن فهم ما از زیستشناسی زیربنایی نظریه ذهن، درک ما از تحول آن، بروز میانفرهنگیاش و تحول غیرطبیعی آن در طیف گستردهای از اختلالهای عصبتحولی نیز افزایش یافته است. بنابراین، نتیجه میگیرم که این ویراستاران قصد دارند یک مفهوم را در روشنایی ببینند. اگر این مفهوم را فقط از دید یک رشته، مثلاً علوم اعصاب، بررسی کنیم، در همان تلهای خواهیم افتاد که مولانا به زیبایی در داستان فیل در تاریکی توصیف میکند. برای درک چنین مفهوم بنیادینی که ویژگی متمایز انسان از سایر گونههاست، باید آن را از دیدگاههای مختلف تبیین کرد تا تصویر کاملتری شکل گیرد. واضح است که هنوز کارهای زیادی باقی مانده است، اما این آگاهی چندوجهی میتواند نقشه راه آینده و جهت آن را مشخص کند. ما به این نقشه نیاز داریم، زیرا والدین بسیاری منتظرند تا فرزندانشان تعامل بهتری با دیگران داشته باشند و ارتباط معناداری برقرار کنند. این حق آنهاست.
در این ویراست، دستاوردهای دهههای اخیر مورد بازبینی قرار گرفته است. مهمترین یافتهها و پژوهشهای جدیدی که نسبت به ویراستهای پیشین به کتاب اضافه شده، شامل چه ابعادی است؟ اگر بخواهم برخی موارد مهم را ذکر کنم، به موارد زیر از متن اثر اشاره میکنم: ویکتوریا ساوتگیت در فصل اول نشان میدهد که پژوهشهای دوران نوباوگی حاکی از ظهور نظریه ذهن بسیار زودتر از آن چیزی است که پیش از این تصور میشد. او کارهای هیجانانگیزی از آزمایشگاه خود و دیگران را مرور میکند که نشان میدهند نوباوگان انتظار دارند رفتار دیگران با باورهای خودشان همسو باشد، حتی در دو سال نخست زندگی. یوهانس روسلر و ژوزف پرنر در فصل سوم با این استدلال که کودکان سهساله پایانشناس هستند، به بررسی پرسشی کلاسیک در پژوهشهای نظریه ذهن میپردازند که چرا کودکان سهساله اغلب در تکالیف باور کاذب شکست میخورند. هنری ولمن و کاندیدا پیترسون در فصل چهارم نموداری جالب توجه ارائه میدهند که نشان میدهد در میان هشت فرهنگ مختلف، کودکان حدوداً سه تا چهار ساله، گذار تحولی مشابهی در موفقیت از آزمونهای باور کاذب را تجربه میکنند، با اندکی تفاوت فرهنگی در سنین، اما نه در مسیر کلی. یان اپرلی در فصل پنجم یادآوری میکند که تحول نظریه ذهن در کودکی متوقف نمیشود و با مطالعه نظریه ذهن در بزرگسالان میبینیم که برخی اشکال نظریه ذهن نیازمند تلاش هستند، در حالی که برخی دیگر آسان و حتی خودکار هستند. همچنین لیان یانگ و آدام وایتز در فصل ششم یک گام فراتر میروند و این ادعای جالب را بررسی میکنند که ما بیشترین استفاده از نظریه ذهن خود را هنگام قضاوتهای اخلاقی داریم. دیوید کنی در فصل هفتم ما را با مجموعهای از ابزارهای استاندارد برای مطالعه دقت قضاوت، عنصری در هوش هیجانی که با نظریه ذهن همپوشانی دارد، آشنا میکند و بر اهمیت مسائل روانسنجی در نحوه سنجش نظریه ذهن تأکید میکند. جوری کاسترهیل و ربکا ساکس در فصل هشتم مروری بر متون پژوهشی مربوط به تصویربرداری تشدید مغناطیسی کارکردی در نظریه ذهن ارائه میدهند و یادآوری میکنند که در نسخه قبلی تنها چهار مطالعه بررسی شده بود، اما امروزه بیش از چهارصد پژوهش در این زمینه موجود است. جنی پایرز و پیتر دیویلیرز در فصل نهم تحول نظریه ذهن را در انواع کودکان با ناشنوایی مقایسه میکنند تا نقش زبان را بر تحول نظریه ذهن کشف کنند، شامل کودکان با ناشنوایی که از والدین با ناشنوایی متولد شدهاند در مقابل کودکان با ناشنوایی که از والدین با شنوایی طبیعی متولد شدهاند و آنهایی که آموزش شفاهی دریافت کردهاند. آنها گزارش میدهند که خود ناشنوایی بر تحول نظریه ذهن تأثیری ندارد، زیرا کودکان با ناشنوایی که زبان اشاره را بهطور طبیعی فرا گرفتهاند، عملکردی مشابه کودکان شنوا دارند. جیمز بلیر و استوارت وایت در فصل دهم یادآوری میکنند که از میان همه گروههای بالینی، افراد با اختلال شخصیت ضداجتماعی که بخشی از آنان ملاکهای جامعهستیزی را دارند، واضحترین نمونه از گروهی هستند که فاقد همدلی هیجانیاند، گرچه همدلی شناختی و نظریه ذهن عالی دارند. آنتونیا هامیلتون و لاورن مارش در فصل یازدهم بر نقش سیستم آینهای در نظریه ذهن طبیعی، بهویژه کنج پیشانی تحتانی و شیار درون آهیانهای قدامی در رمزگشایی اعمال دیگران تمرکز دارند. پیتر و جسیکا هابسون در فصل دوازدهم مفهوم دشوار خود در اوتیسم را بررسی میکنند و مطالعههایی درباره خودآگاهی، هیجانهای خودآگاه بهویژه احساس گناه و شرم، فکر کردن به حالتهای ذهنی خود، استفاده از ضمیر اولشخص و اثر ارجاع به خود را در حافظه مرور میکنند که همه این موارد نشان میدهند در تحول مفهوم خود و عملکرد خودنظارتی در اوتیسم مشکلاتی وجود دارد. اندرو وایتن در فصل چهاردهم نشان میدهد که نخستیهای غیرانسان برخی جنبههای ابتدایی نظریه ذهن را دارند و استدلال میکند که برای فهم این دستاورد چشمگیر انسانی، به یک چارچوب تکاملی نیاز داریم. آلوین گلدمن و لوسی جردن به عنوان دو فیلسوف در فصل پانزدهم، بحث شناختی میان نظریه شبیهسازی و نظریه نظریه را که بهمنزله مکانیزم زیربنایی تحول نظریه ذهن مطرح است، بهروز میکنند.
ارتباط نظریه ذهن با درک اوتیسم، آسیبهای رشدی و ناشنوایی از محورهای کلیدی اثر است. پژوهشهای گردآوری شده در این کتاب چه افقهای بالینی تازهای پیش روی درمانگران و توانبخشان قرار میدهد؟ در ادامه به برخی موارد اشاره میکنم که در حوزه اختلال طیف اوتیسم، با مطالعه پژوهشهای انجام شده، درمانگران میتوانند ایدههای جدیدی برای درمان بگیرند. بهطور مثال، آموزش نظریه ذهن را نباید به بعد از چهار سالگی موکول کرد و با پدیدار شدن اولین نشانههای اختلال طیف اوتیسم، مثلاً در دو سالگی، باید آموزش مهارتهای قبل از فهم باور کاذب مانند تقلید، بازی وانمودی، تعقیب نگاه، تعقیب جهت سر، درخواست کردن و قصدمندی را آغاز کرد. خودآگاهی از ضروریات درمان در اختلال طیف اوتیسم است و لازم است تمرینهایی برای آن طراحی و اجرا شود تا جایی که فرد با اختلال طیف اوتیسم به اتوبیوگرافی و تأمل در افکار و احساسهای خود برسد. همچنین در افراد با اختلال طیف اوتیسم، آموزش اخلاق باید بهصورت مستقیم انجام شود. در بخش مربوط به افراد با ناشنوایی، شروع زودهنگام زبان، اعم از اشاره یا کلامی، ضروری است. تمرکز باید بر برقراری ارتباط با دیگران و توسعه ارتباط باشد و استفاده از واژههای مربوط به حالتهای ذهنی باید در دستور کار قرار گیرد. بهبود نظریه ذهن در بزرگسالان با ناشنوایی نیز امکانپذیر است. در حوزه افراد با گرایشهای جامعهستیزانه نیز آموزش همدلی هیجانی باید در دستور کار قرار گیرد، زیرا آنها در همدلی شناختی تبحر دارند، اما در همدلی هیجانی دچار نقص آشکار هستند.
یکی از بخشهای برجسته ویراست جدید، پرداختن به ابعاد بینفرهنگی و تکاملی این ظرفیت ذهنی است. مطالعه تفاوتهای فرهنگی تا چه اندازه برداشتهای پیشین از تحول نظریه ذهن را دگرگون کرده است؟ مطالعههای بینفرهنگی اغلب سن بروز اولیه نظریه ذهن را بررسی کرده بودند و ابعاد مختلف نظریه ذهن در فرهنگهای مختلف مقایسه نشده بود. در این اثر مشاهده میشود که تحول بینفرهنگی نظریه ذهن، با توجه به ابعاد مختلف آن، اندکی متفاوت است. ویراستاران چنین میگویند که الگوهای تحولی برخی کودکان و گروههای فرهنگی خاص تفاوتهایی دارد که بهوضوح به تأثیر دروندادهای خاص و تجربههای اجتماعی تعاملی بر پیشروی تحول نظریه ذهن گواهی میدهد. مقایسه کودکان فرهنگهای غربی مانند استرالیا، آلمان و ایالات متحده با کودکان چینی و ایرانی، این تفاوتها را بهخوبی نشان میدهند. این تفاوتها با توجه به اختلاف بین باورها، ارزشها و شیوههای اجتماعیشدن در فرزندپروری غربی و شرقی و خاورمیانه قابل پیشبینی هستند. برای مثال، هم کودکان غربی و هم کودکان چینی ابتدا خواستههای متفاوت را که یک جنبه اساسی محسوب میشود، میفهمند، اما این دو فرهنگ در مرحله بعدی از هم جدا میشوند. اکثر کودکان غربی ابتدا باورهای متفاوت و سپس دسترسی به دانش را درک میکنند، اما این ویژگی منحصر به ذهن و تحول در کودکان چینی نیست و همین توالی در کودکان پیشدبستانی ایرانی نیز دیده میشود. بهرغم تفاوتهای عمیقی که بین سنتها و باورهای اسلامی ایران و سنتها و باورهای کنفوسیوسی و بودایی و کمونیستی چین وجود دارد، چین و ایران ارزشهای خانوادگی جمعگرایانه مشترکی دارند که بر یادگیری توافقی، کسب دانش، احترام به خرد بزرگان و تحمل کم نسبت به اظهارات مخالف کودکان یا باورهای مستقل آنان تأکید دارند. درنتیجه، والدین در ایران و چین اغلب به یکدیگر شباهت دارند و ازنظر آداب معاشرت و اهداف و ارزشهای فرزندپروری با والدین غربی متفاوتاند.
اصطلاحات فلسفه ذهن و علوم شناختی در فارسی بسیار ظریف و حساس هستند. با توجه به ماهیت دانشگاهی کتاب، برگردان فارسی این ترمینولوژی پیچیده با چه حساسیتها و چالشهایی همراه است؟ به نکته بسیار مهم و ظریفی اشاره کردید. رشته کارشناسی من کاردرمانی است. در این رشته که حوزههای متعددی از اختلالها را دربرمیگیرد، تر…



