سیاست قدرت و پیامدهای تلخ دنیای مدرن

سرویس دینواندیشه پایگاه خبری الفبای رشد – رضا دستجردی: «ماکس وبر و روابط بینالملل» تألیف ریچارد ند لبوف، استاد نظریه سیاسی بینالمللی در گروه مطالعات جنگ کینگز کالج لندن، با ترجمه احمد جوانشیری، دانشیار روابط بینالملل، از جدیدترین آثار منتشر شده توسط نشر قومس است. این کتاب که به صورت مجموعهمقاله منتشر شده، ادعا میکند که وبر مسائل سیاسی، معرفتی و اخلاقی مدرنیته را به صورت پیوسته مورد بررسی قرار میداد و تلاشهای خلاقانه، ظریف و الهامبخش او، با وجود موفقیتها و شکستهای معرفتیاش، تنشهایی حلنشدنی را نمایان میسازد که امروز نیز به همان اندازه قابل توجه هستند. فصول هشتگانه کتاب، دیدگاههای نوینی از سیاست، معرفتشناسی و روش وبر و همچنین مفاهیمی چون عقلانیت، خلافواقعها، نمونه آرمانی، قدرت، بوروکراسی، دولت، تاریخ و جهان غیرغربی ارائه میدهند. لبوف در مقدمه و فصل پایانی، چهار تنش را در اندیشه وبر شناسایی میکند و ساختار کتاب بر این تنشها استوار است: تنش معرفتی میان ارزشهای ذهنی و دانش عینی، جامعهشناختی میان عقلانیشدن اجتماعی و اسطورههای غیرعقلانی، سیاسی میان ارزشهای متعارض، و تراژیک میان وجدان انسانی و امور دنیوی. او در فصلهای دوم و سوم به نسبت وبر با روابط بینالملل و جستوجوی او برای دانش میپردازد؛ پاتریک تادئوس با بحث از نمونه آرمانی، «تولید واقعیتها» و حفظ سیاست در راستای تنش معرفتی حرکت میکند؛ استفانو گاتزینی روابط بینالملل وبری را در تقاطع ناممکن اما ناگزیر دو قلمرو بهظاهر جدا، یعنی هستیشناسی سیاسی تکوینی و نظریه تبیینی کنش قرار میدهد؛ جنس استفک سازمانهای بینالمللی را با مدرنیته بوروکراتیک پیوند میزند؛ و جان هابسن با نقد اروپامحوری جامعهشناسی تاریخی و روابط بینالملل وبری، بُعدی تاریخی و پسااستعماری به آن میافزاید. فصل پایانی، نوشته دیوید بومر لبوف و ریچارد ند لبوف، بررسی میکند که چگونه برخی از جانشینان برجسته وبر با این تنشها مواجه شدند: به روایت آن، هانس مورگنتا این تنشها را صرفاً تناقضی نمیدانست که باید به این یا آن سو حل شود و همین او را از کارل اشمیت در راست و از تئودور آدورنو و ماکس هورکهایمر در چپ جدا میکند.
این متن، حاصل گفتوگوی پایگاه خبری الفبای رشد با احمد جوانشیری است که ترجمه آثاری چون «واقعگرایی نوکلاسیک، دولت و سیاست خارجی» و «خیزش چین در جنوب جهانی» نیز از اوست. احمد جوانشیری، لطفاً در آغاز به طور مختصر بفرمایید که اصولاً جایگاه اندیشمندان و متفکران در حوزههایی چون تاریخ، الهیات و نظایر آن در علوم سیاسی چه بوده است؟
در علوم سیاسی، اندیشمندان با خاستگاههای فکری متفاوت همواره نقشی اساسی در شکلگیری و گسترش این رشته ایفا کردهاند. دلیل این امر این است که علوم سیاسی تنها به مطالعه نهادها، ساختارها و رفتارهای سیاسی محدود نمیشود؛ بلکه برای درک مفاهیمی چون دولت، قدرت، اقتدار، مشروعیت، نظم سیاسی، عدالت و روابط میان جوامع، به ایدهها و چارچوبهای نظری سایر رشتهها نیز نیاز دارد. این متفکران با ارائه ایدهها و مفاهیم نو و نگاهی از زوایای مختلف، به غنای نظری علوم سیاسی کمک کردهاند. ماکس وبر خود نمونهای از این اندیشمندان است که با استفاده از تاریخ، حقوق، اقتصاد و فلسفه، به ارائه درکی نو از سیاست و روابط بینالملل کمک کرد. بنابراین، میتوان گفت علوم سیاسی نه تنها از نظریهپردازان درونرشتهای، بلکه از متفکرانی نیز بهرهمند شده است که با عبور از مرزهای رشتهای، مسائل سیاسی را از منظرهای تاریخی، فلسفی، الهیاتی و اجتماعی بررسی کردهاند. اهمیت این متفکران در آن است که در فهم عمیقتر زمینههای تاریخی و فکری سیاست و همچنین گسترش ابزارهای مفهومی و نظری این رشته نقش داشتهاند.
چرا ماکس وبر که خود نظریهپرداز روابط بینالملل نیست، به عنوان بانی نظریه مدرن روابط بینالملل شناخته میشود؟
ماکس وبر نظریهای منسجم و مستقل درباره روابط بینالملل ارائه نکرد، اما بسیاری از مفاهیم و ایدههای او بعدها به بنیانهای نظریهپردازی مدرن در این حوزه تبدیل شدند. به همین دلیل، ریچارد ند لبوف در مقدمه کتاب، وبر را با وجود آنکه نظریهپرداز روابط بینالملل به معنای متعارف آن نبود، پدر نظریه مدرن روابط بینالملل میخواند. شاید مهمترین دلیل این تلقی به تعریف مشهور وبر از دولت مدرن بازمیگردد. از نظر او، دولت نهادی است که انحصار کاربرد مشروع زور فیزیکی را در قلمروی معین در اختیار دارد. این تعریف تأثیر عمیقی بر فهم مدرن دولت و تحلیل تمایز میان سیاست داخلی و بینالمللی گذاشت. از سوی دیگر، تأکید وبر بر قدرت، سلطه و تلاش برای کسب برتری، زمینه فکری مهمی برای شکلگیری و توسعه سنت واقعگرایی در روابط بینالملل فراهم کرد. اندیشههای او بر هانس مورگنتا، یکی از برجستهترین نظریهپردازان واقعگرایی پس از جنگ جهانی دوم، نیز تأثیرگذار بود. با این حال، اهمیت وبر به سنت واقعگرایی محدود نمیشود. او نشان داد که رفتار دولتها در عرصه بینالمللی را نمیتوان صرفاً با منافع مادی و محاسبات قدرت توضیح داد؛ عواملی مانند منزلت، حیثیت، افتخار و برداشتهای ذهنی و فرهنگی نیز در سیاست خارجی نقش دارند. این جنبه از اندیشه او برای رویکردهای سازهانگارانه در روابط بینالملل نیز اهمیت دارد. افزون بر این، وبر با پیوند دادن تحلیل تاریخی و جامعهشناختی، سیاست بینالملل را در ارتباط با ساختارهای اجتماعی، تحولات دولتها، جنگ و سرمایهداری بررسی میکرد. توجه او به نسبت اخلاق و سیاست، بهویژه تمایز میان اخلاق اعتقادی و اخلاق مسئولیت، همچنان در مباحث نظری این رشته مورد توجه است. بنابراین، اهمیت وبر در ارائه یک نظریه جامع درباره روابط بینالملل نیست، بلکه در فراهم کردن بنیانهای مفهومی و تحلیلی مهمی برای مطالعه دولت، قدرت، سیاست خارجی و نظم بینالمللی است.
به باور شما، درک کدام ضرورت تاریخی تراژیک، وبر را به نظریهپرداز «سیاست قدرت» بدل ساخت؟
شاید این امر بیشتر به تعارض پایدار و حلنشدنی میان ارزشهای بنیادین در جهان مدرن و بازتاب آن در مناسبات میان دولتها از دید وبر مربوط میشود. او معتقد بود که با فرایند تجدد و افسونزدایی از جهان، دیگر نمیتوان به وجود یک نظام ارزشی واحد و فراگیر باور داشت که بتواند همه تعارضهای انسانی را حلوفصل کند. ارزشهای بنیادین و آرمانهای انسانی، مانند حقیقت، خیر، زیبایی و امر مقدس، از منطقهای متفاوتی پیروی میکنند و گاه با یکدیگر سازشناپذیرند. او این وضعیت را با تعبیر تعدد خدایان یا نبرد خدایان توضیح میداد؛ به این معنا که انسان مدرن ناگزیر است در جهانی زندگی کند که در آن ارزشهای نهایی با یکدیگر در تعارضاند و هیچ مرجع عقلانی و جهانشمولی برای حل قطعی این تعارضها وجود ندارد. وبر این برداشت تراژیک از جهان را به عرصه سیاست و روابط بینالملل نیز تعمیم میداد. از نظر او، رفتار دولتها صرفاً با توجه به منافع مادی آنها قابل توضیح نیست؛ منزلت، حیثیت و اعتبار ملی نیز در رفتارشان نقش مهمی دارد. بهویژه قدرتهای بزرگ برای حفظ جایگاه و شأن خود در نظام بینالمللی با یکدیگر رقابت میکنند و این رقابت میتواند به افزایش تنشها، آمادگیهای



