فلسفه و اندیشههای نوین در دانشگاهها

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، علیرضا عباسی، پژوهشگر و استاد فلسفه، اظهار داشت که نامها تنها آواهایی بر زبان نیستند، بلکه نشانههایی هستند که ذهن ما را به سوی معناها و ایدهها هدایت میکنند. اگر نامها ما را به مفاهیم و ایدهها راهنمایی میکنند، دانشگاه به عنوان محلی است که دانش و فرهنگ، که از مهمترین دستاوردهای معنوی انسان در طول سدهها و هزارهها به شمار میرود، به ما منتقل میکند. همچنین اگر به دقت بنگریم، درمییابیم که دانش بدون پژوهش، در واقع ماندن در دانستههای پیشین است و اگر دانشگاه، علاوه بر وظیفه انتقال دانش، مکانی برای زایش و گسترش آن نیز باشد، پس به عنوان پژوهشگاه نیز عمل میکند. علاوه بر این، دانشگاه واقعی ذهن را با انباشت دانش پر نمیکند، بلکه اندیشیدن را میآموزد و از این طریق ذهن را پرورش میدهد و به استقلال میرساند. به همین دلیل، دانشگاه علاوه بر پژوهشگاه، پرورشگاه نیز به شمار میآید.
عباسی در ادامه بیان کرد که دانشجو کسی است که نه از روی اجبار، بلکه با اشتیاق و انگیزه، دانشگاه را انتخاب میکند تا میراث معنوی گذشتگان را بیاموزد و آنها را در زندگی و کار خود به کار گیرد. دانشجوی واقعی نه تنها نگهبان دانش و فرهنگ دیروز است، بلکه زمینهساز اندیشههای فردا نیز به شمار میآید. استاد نیز کسی است که پیش از دانشجو در مسیر شناخت گام برداشته و اندوختههای خود را به عنوان چراغ راه دانشجو قرار میدهد. اما استاد بودن به معنای واقعی، نه در داشتن دانستههای بیشتر، بلکه در شور و شوق همیشگی به آموختن ریشه دارد. استاد تا زمانی به معنای واقعی استاد است که در درون خود را دانشجو بداند. زمانی که استاد پژوهش را رها کند و خود را از آموختن بینیاز بداند، چراغ اندیشهاش خاموش میشود و دیگر به معنای واقعی استاد نخواهد بود، هرچند که به لحاظ ظاهری و به حکم کارگزینی استاد خوانده شود.
هنگامی که از دانشگاه سخن میگوییم، معمولاً نخستین تصویری که به ذهن میرسد، مجموعهای از ساختمانها، کلاسهای درس، استادان، دانشجویان، آزمایشگاهها و کتابخانههاست. این تصویر، هرچند بخشی از واقعیت دانشگاه را نشان میدهد، اما به معنای واقعی دانشگاه نمیانجامد. دانشگاه پیش از آنکه یک نهاد عینی باشد، یک ایده است. به همین دلیل، برای درک دانشگاه باید از ظاهر آن فراتر رفت و پرسید: دانشگاه برای چیست؟ چه نیازی باعث شکلگیری آن شده است؟ چه چیزی دانشگاه را از دیگر نهادهای اجتماعی متمایز میکند؟ و اگر دانشگاه از ایده بنیادین خود فاصله بگیرد، آیا میتوان آن را دانشگاه به معنای واقعی دانست؟ در این دیدگاه، دانشگاه نهادی است که در پاسخ به یک نیاز اجتماعی شکل گرفته است. هر جامعه برای پاسخگویی به نیازهای خود نهادهایی ایجاد میکند. هر نهاد، سازوکاری اجتماعی برای شناخت و پاسخ به یک نیاز است. بنابراین، دانشگاه نیز باید بر پایه نیازی بنیادین فهمیده شود. این نیاز را نمیتوان تنها در آموزش حرفهای، تربیت نیروی کار یا تولید ثروت خلاصه کرد. اینها میتوانند از پیامدهای دانشگاه باشند، اما به خودی خود، مولفههای اصلی ایده دانشگاه نیستند.
دانشگاه نهادی است که از یک نیاز اجتماعی برآمده و باید در نسبت با جامعه فهمیده شود. جامعه برای ادامه زندگی خود به دانایی نیاز دارد و دانشگاه یکی از مهمترین پاسخهای تاریخی به این نیاز است. با این حال، اگر نیاز اجتماعی را تنها در نیاز اقتصادی خلاصه کنیم، معنای دانشگاه را از همان ابتدا محدود کردهایم. دانشگاه میتواند در تولید ثروت نقش داشته باشد، به پیشرفت تکنولوژی کمک کند و نیروی متخصص برای بخشهای مختلف جامعه پرورش دهد، اما این کارکردها همه معنای دانشگاه نیستند. تولید ثروت، بهویژه در جامعه جدید، اهمیت زیادی دارد، اما وظیفه نخست دانشگاه، تولید مستقیم ثروت مادی نیست. دانشگاه در وهله نخست با فرهنگ، دانش و حقیقت سروکار دارد. اگر دانش تولیدشده در دانشگاه بتواند در جامعه به کار گرفته شود و به بهبود زندگی انسان، پیشرفت اقتصادی و گسترش رفاه بینجامد، این پیامد ارزشمندی است، اما نباید جایگزین غایت اصلی دانشگاه شود.
از همینجا میتوان تفاوت دانشگاه را با یک بنگاه اقتصادی دریافت. بنگاه اقتصادی در درجه نخست با تولید کالا و خدمات و دستیابی به سود سروکار دارد، در حالی که دانشگاه باید بتواند پرسشهایی را مطرح کند که حتی ممکن است پاسخ آنها در کوتاهمدت هیچ سود اقتصادی نداشته باشد. دانشگاه باید بتواند درباره خود جامعه، انسان، دانش، حقیقت و ارزشهای حاکم بر زندگی اجتماعی پرسش کند. اگر دانشگاه تنها به آنچه سودآور است بپردازد، بخش مهمی از معنای خود را از دست خواهد داد. یکی از نگرانیهای جدی درباره دانشگاه در جامعه فعلی ما، تأکید فراوان برخی از مسئولان علمی و غیر علمی بر کارکرد اقتصادی، درآمدزایی و سودآوری آن است. گویی دانشگاه زمانی ارزشمند است که بتواند هزینههای خود را تأمین کند، برای بازار کار نیروی انسانی پرورش دهد، به صنعت خدمت برساند و از راه فروش دانش و پژوهش درآمد کسب کند. بیتردید دانشگاه نمیتواند و نباید به نیازهای اقتصادی خود و جامعه بیتفاوت باشد، اما مشکل از آنجا آغاز میشود که اقتصاد، به جای آنکه یکی از عرصههای فعالیت دانشگاه باشد، به معیار اصلی سنجش ارزش و کارکرد آن تبدیل شود. دانشگاه نهادی اقتصادی نیست که وظایف علمی و فرهنگی را نیز بر عهده داشته باشد. برعکس، دانشگاه نهادی علمی و فرهنگی است که در کنار دیگر مسئولیتهای خود، با مسائل اقتصادی جامعه نیز سروکار دارد.
این جابهجایی در نگاه، تنها تفاوتی در واژهها نیست، بلکه نشاندهنده تفاوتی بنیادین در فهم ماهیت دانشگاه است. بنابراین، دانشگاه باید نهادی باشد که امکان پرورش دانش و دانایی را فراهم میکند. دانش در اینجا فقط انباشتن دانستنیها نیست. دانش هنگامی معنا مییابد که با فهم، سنجش و پرسش همراه شود. دانشگاه باید انسان را از پذیرش بیچونوچرای امور به سوی اندیشیدن و سنجیدن راهنمایی کند. ایده دانشگاه و فاصله آن با واقعیت دانشگاهی اگر دانشگاه یک ایده است، میان ایده دانشگاه و واقعیت دانشگاهی نیز همواره فاصلهای وجود دارد. هیچ دانشگاهی در جهان، عین کامل ایده دانشگاه نیست. دانشگاههای واقعی درگیر محدودیتهای اقتصادی، اداری، سیاسی، فرهنگی و تاریخیاند. از همین رو، نباید واقعیت موجود دانشگاه را با معنای دانشگاه یکی گرفت. اهمیت ایده، درست در همین جاست. ایده معیاری است که به کمک آن میتوان واقعیت را سنجید. اگر ندانیم دانشگاه چیست و چه باید باشد، نمیتوانیم درباره وضعیت دانشگاه داوری کنیم. هرگاه مؤلفههای بنیادین ایده دانشگاه را بشناسیم، میتوانیم واقعیت دانشگاه را با آن بسنجیم و فاصله میان «آنچه هست» و «آنچه باید باشد» را آشکار کنیم. از این دیدگاه، پرسش از ایده دانشگاه یک پرسش فلسفی است. فلسفه به ما امکان میدهد از سطح پدیدهها فراتر رویم و بنیاد آنها را بپرسیم. دانشگاه نیز هنگامی به معنای راستین خود نزدیک میشود که درباره بنیاد و معنای خود پرسش کند. بنابراین، سخن گفتن از ایده دانشگاه در نهایت سخن گفتن از فلسفه دانشگاه است.
پژوهش؛ قلب دانشگاه یکی از بنیادیترین مؤلفههای دانشگاه، پژوهش است. دانشگاه بدون پژوهش، به نهادی برای انتقال محفوظات تبدیل میشود. اگر دانشگاه تنها آنچه را پیشتر دانسته شده است به نسل بعد منتقل کند، دیگر نقش زنده و پیشبرنده خود را از دست میدهد. پژوهش از جایی آغاز میشود که انسان بداند همه چیز دانسته نشده و نخواهد شد. پرسش و شک، دشمن دانشگاه نیستند؛ بلکه شرط امکان آنها هستند. اگر پاسخ همه پرسشها از پیش معلوم بود و حقیقت به طور کامل در اختیار ما بود، دیگر نیازی به پژوهش نداشتیم. از این رو، دانشگاه باید پژوهشگاه باشد، نه فقط آموزشگاه. آموزش نیز در دانشگاه اهمیت دارد، اما آموزش دانشگاهی باید با پژوهش پیوند داشته باشد. استاد تنها انتقالدهنده دانستههای موجود نیست و دانشجو نیز تنها دریافتکننده آنها نیست. هر دو باید در فرایند جستوجوی دانش مشارکت داشته باشند. دانشگاه پژوهشمحور



