لالایی؛ نخستین گام کودک به دنیای ادبیات

سرویس کودک و نوجوان پایگاه خبری الفبای رشد – سایه برین: بزرگترین مسئولیت مادر در قبال فرزندش، تربیت اوست که از دوران جنینی آغاز شده و تا رسیدن کودک به رشد عقلی ادامه مییابد. یکی از روشهای مؤثر در تربیت فرزند، آشنا کردن او با کتاب و ترویج کتابخوانی است. کتاب به رشد مهارتهای شناختی کودکان کمک کرده و مهارتهای کلامی و دایره واژگان آنها را تقویت میکند و قوه تخیل و خلاقیتشان را بهبود میبخشد. آثار متعددی به بررسی ارتباط عمیق کودک با کتاب پرداختهاند که یکی از آنها کتاب «خانه کتاببازها» است. این اثر دغدغه نویسنده را در زمینه کتابخوانی کودکان به تصویر میکشد. کتاب به عنوان راهنمایی کاربردی برای تربیت کودک کتابخوان، شامل دو فصل اصلی با عناوین «کودکی و کتاب» و «کتاب و مادری» است که هر فصل به بررسی ارتباط کودک با کتاب از دوران جنینی تا ۹ سالگی میپردازد. هر فصل با خاطرهای از نویسنده و رابطهاش با کتاب آغاز میشود. فصل اول به خاطرات کودکی نویسنده و چگونگی کتابخوان شدن او میپردازد و فصل دوم به مادرانگی نویسنده و ارتباط فرزندانش با کتاب اشاره دارد. معصومه امیرزاده، علاوه بر تجربیات شخصی خود، از علم نیز بهره برده و در نوشتن این اثر به مبانی و منابع روانشناسی توجه داشته و از مقالات مختلفی استفاده کرده است.
در ادامه، گفتوگویی با نویسنده این اثر داریم که متن کامل آن را با هم میخوانیم. نحوه و روند شکلگیری کتاب به چه صورت بوده است؟ این کتاب به پیشنهاد آقای امیری از انتشارات مهرستان تدوین شد، که این پیشنهاد به دلیل آشنایی با فضای خانوادگی ما در ارتباط با کتاب بود. فرآیند نگارش کتاب حدود یک سال به طول انجامید و من اکثر کتابهای موجود در این حوزه را مطالعه کرده و مقالات متعددی را بررسی کردم که فهرست برخی از آنها در پایان کتاب آمده است. همچنین با مادرانی که در زمینه کتابشناسی تخصص داشتند، گفتگو کردم و از تجربیات آنها بهره بردم.
چه عاملی یا انگیزهای سبب نگارش کتاب شد؟ در حقیقت با نگارش این اثر چه هدف یا اهدافی را دنبال میکردید؟ من برای قبول این پیشنهاد دو انگیزه قوی داشتم؛ اول اینکه همیشه فکر میکردم چه کاری میتوانم برای پدربزرگم انجام دهم. او کسی بود که من را با کتاب آشنا کرد و عاشق کتاب بود. مردی که حافظ قرآن و عالم و آشنا با ادبیات بود. پس از دریافت پیشنهاد آقای امیری، احساس کردم که این دقیقاً کاری است که میتوانم انجام دهم. با خلق این اثر تلاش کردم تا عشقی که پدربزرگم در من کاشته را به مادران دیگر منتقل کنم. انگیزه دوم، علاقه شدید من به داشتن ایران قوی است. به نظرم قدرت یک کشور مانند ایران از خانه و مادران آغاز میشود. زنی که در ارتباط عمیق با سرزمین و مادر و میهن قرار دارد. به نظر من تلاش برای ترویج کتاب در خانه، به ویژه توسط مادران، تلاشی برای ساختن ایران قوی است.
چگونه از حوزه ادبیات داستانی به سمت روانشناسی کودک و نوجوان روی آورده و اثری در این زمینه خلق کردید؟ چقدر به حوزه روانشناسی کودک و نوجوان تسلط دارید؟ من از حدود سیزده سال پیش که برای اولین بار مادر شدم، مطالعاتم را در حوزه روانشناسی و به ویژه روانشناسی کودک آغاز کردم و در این سالها کتابهای تخصصی زیادی خوانده و دورههای آموزشی متعددی را گذراندهام. به گونهای که در مقطع ارشد رشته روانشناسی مثبتنگر نیز پذیرفته شدم، اما به دلیل همزمانی با تولد فرزند سومم نتوانستم به دانشگاه بروم. اما با حفظ ارتباط با دوستان و اساتید حوزه روانشناسی، تلاش کردم مباحث علمی و تجربیات را به اشتراک بگذارم. برای کتاب «مثل نهنگ نفس تازه میکنم» نیز مجبور به مطالعات دقیق در حوزه روانشناسی بودم، زیرا نوشتن نمیتواند از روانشناسی و شناخت شخصیت جدا باشد. در کل، مجموع مطالعات و شناخت روند پژوهش کمک کرد تا «خانه کتاببازها» بر مبنای مطالعه شکل بگیرد.
فصل «کتاب و مادری» را با لالایی آغاز کردید. چرا؟ لالایی چه تأثیری در حس ادبی و موسیقیایی کودکان دارد؟ لالایی اولین مواجهه کودک با ادبیات است. این اولین باری است که او کلام موزون و مقفا و آهنگین را میشنود. لالایی صرفاً شعر نیست، بلکه شبیه نمایشنامهای است که مادر آن را اجرا میکند؛ با لرزش صدایش، با حزن یا نشاط موجود در شعر. لالایی تنها یک رسم یا سنت جهانی برای خواباندن کودک نیست، بلکه فرصتی برای آشنایی کودک با کلمات است. بسیار مهم است که لالایی با چه کلماتی ترکیب شود و چه مضمونی داشته باشد.
با توجه به تجربیات عمیق نویسندگی در حوزه کودک، لطفاً بفرمایید که بین کودکی که با کتاب مأنوس است و کتاب یکی از اسباببازیها و تفریحات اوست، با کودکی که اصلاً در معرض کتاب قرار نگرفته، چه تفاوتهایی وجود دارد؟ به این پرسش به صورت مفصل در بخش کتابخانه «خانه کتاببازها» پاسخ دادهام. کودکی که در معرض کتاب است، مواجههاش با زندگی متفاوت است؛ عمیقتر میاندیشد و جهان را سطحی نمیبیند. کودکی که داستان خوانده و شنیده و بهطور مستمر روابط علی و معلولی در پیرنگ داستان را تجربه کرده است، میداند که روابط آنقدر که به نظر میرسند ساده نیستند. چنین کودکی دارای دایره واژگان گستردهتری است که به او در انتقال احساسات کمک میکند و رشد زبانی او در بهبود روابطش مؤثر است. البته تأکید میکنم که هیچگاه نباید کودک در دوگانه بازی و کتاب قرار بگیرد، زیرا بازی محل رشد چندجانبه کودک است.
آیا در زمان قصهخوانی باید بین آموزشهای ضمن قصه و صحبت کردن درباره مقولههای مختلف و قصه جذاب کتاب، تفکیک قائل شد یا آموزش به کودک باید در دل قصهها نهفته باشد؟ کتاب این امکان را دارد که دستمایه آموزش قرار بگیرد، اما برای دستههای مختلف و موضوعات متفاوت رویکردها متفاوت است. مثلاً در «خانه کتاببازها» گفتهام که با اینکه خودم مترجم کتابی در زمینه آموزش مراقبت جنسی به کودکان بودم، اما بیش از کتاب، رعایت حریم را در این زمینه مؤثر میدانم. یا برای آموزش مفاهیم دینی، دستهبندیهایی متناسب با رشد ذهنی و درک انتزاعی کودک وجود دارد که در کتاب ذکر شده است. این مسئله تابع یک قانون واحد نیست و کتاب نمیتواند به جای والدین متولی تربیت شود. کتاب در بهترین شرایط خود، همراه مطمئن والد و رفیق روزهای کودکی و بزرگسالی ماست.
در دو فصل از اثر به چگونگی ارتباط کودک با ادبیات کهن اشاره داشتید. آیا فرزند ما متوجه تفاوت زبان و دایره واژگان در دورانهای مختلف تاریخ میشود؟ در گذشته، برای آموزش، نظام مکتبخانهای داشتیم و کودکان همین ادبیات کهن را میخواندند. شاهدیم که مادران ما با اینکه تحصیلات آکادمیک ندارند، تحت تأثیر ادبیات کهن، چگونه در گفتگوها عمق میبخشند و نگاهشان را در زندگی گستردهتر میکنند. تجربه من در خواندن ادبیات برای پسرهایم بسیار شیرین بود و این تجربه را در کتاب ذکر کردهام. البته والدین باید گزینش درستی داشته باشند و طبق اصولی که در کتاب آمده است، کار را انجام دهند، زیرا ممکن است کودک شما را با پرسشهای غیرمنتظرهای مواجه کند. من ابتدا خودم بند یا بیتی را میخوانم و سپس معنی میکنم و معتقدم که این ترکیب در تربیت ذوق ایرانی کودک مؤثر است. اگر گزینش دقیق و خواندن صحیح با آرامش همراه باشد، کودک جذب کتاب میشود.
کودکان زیر هفت سال بیقراری دارند و کتاب خواندن به تمرکز و سکون نیاز دارد. گاهی کودک اصلاً نمینشیند که برایش کتاب بخوانیم. این مشکل را چگونه حل کنیم؟ ما در کتاب «خانه کتاببازها» بحث کتاب



