جنگ، پیش از کشتن انسانها، کودکیشان را نابود میکند

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، دستی به دیوار نیمهخراب کشیدم. آجرهای آن هنوز شکننده بودند. این خانه سه طبقه در جنوب تهران قرار داشت. تمام نمای آن و دیوار جلویی، ویران شده بود و پیچکهای آسیبدیده در میان تیرآهنها تا بالای سقف سوراخ شده، سرک کشیده بودند. درون خانه اما کاملاً مشخص بود؛ بدون دیوار، بدون پرده و بدون صدای خنده و گریه ساکنانش. همسایه کناری میگفت که از تمام اعضای خانوادهای که زمانی در این ساختمان زندگی میکردند، تنها یک پسربچه باقی مانده است. موج انفجار او را به سمت پنجره پرتاب کرده بود. یک پایش در خانه گیر کرده و پای دیگرش آویزان از چارچوب بود. آتشنشانها او را نجات دادند و در کنار کیسههای خاکستری بدنهای تکهتکه خانوادهاش نشاندند. همسایه دیگری میگفت که در روز تشییع، او روی ویلچر بود. نه گریه میکرد و نه میخندید، فقط خیره شده بود! از او پرسیدم «حالا کجاست؟» گفتند که پیش یکی از اقوام دور در شهری دیگر است. از کوچه خارج شدم و خواستم تمام اندوه آن خانه را پشت سر بگذارم، اما نشد. درد آن آخرین شاهد این آوارهها به قلبم چسبیده بود و جملهای از «سوتلانا آلکسیویچ»، مستندنگار و برنده نوبل ادبیات، مدام در ذهنم تکرار میشد: «روز به روز از شمار کسانی که میتوانند جنگ را تعریف کنند کم میشود. این کتاب، خاطرات آخرینهای آنان است … آنها همه کودک بودند.»
همه ما جنگ را میبینیم؛ با تمام خشونت و سنگدلی و خونآلودیاش؛ از همان جایی که ایستادهایم و حتی ممکن است زخم بخوریم. اما کودکان تا عمق وجودشان جنگ را درک میکنند؛ رنجی که تا بزرگسالی رهایشان نمیکند و آنها را دچار یأسهایی میسازد که هیچ روز و اتفاق شیرینی نمیتواند آنها را از حافظه ترکخوردهشان پاک کند. سوتلانا به همین دلیل سراغ کودکان سرزمینش رفته است. کودکانی که وقتی او به آنها میرسد، آنقدر بزرگ شدهاند که هر کدامشان خانه و شغل و خانوادهای تازه دارند، اما همچنان جنگ را در دلهایشان مثل یک سنجاق، با خود دارند! کودکانی که این نویسنده بلاروسی، در کتاب «آخرین شاهدان» گرد هم آورده تا روایتی تکهتکه اما در عین حال پیوسته از جنگ جهانی دوم به ما ارائه دهد. جنگی که به استناد نقل قولی از پنجمین شماره مجله دوستی ملل در سال ۱۹۸۵، میلیونها کودک روس، بلاروس، اوکراینی، یهودی، تاتار، لتوانیایی، کولی، قزاق، ازبک، ارمنی و تاجیک در آن جان باختند. و ما، به عنوان انسان، چه میکنیم؟ هیچ! زیرا همچنان در حال تماشای جنگهایی هستیم که پس از جنگهای جهانی اول و دوم ادامه یافتهاند و هر بار در وطنی تازه، برای تمام نشدن، ایستادهاند! جنگهایی که با غرشهای مهیب و بدون اجازه وارد خانههایمان میشوند و پس از قتلعامهای دستهجمعی، کودکانی را که از درها و پنجرهها و دست تقدیر پرتاب شدهاند، برایمان به یادگار میگذارند؛ آن هم به عنوان آخرین شاهدان یک مصیبت!
نشستم روی نیمکت پارک و تا آخرین صفحه کتاب چهارصد و پنجاه و پنج صفحهای سوتلانا را ورق زدم. وسواس او شگفتزدهام کرد. جملات را کوتاه، صریح و رها نوشته بود و همانطور که شنیده بود، به نگارش درآورده بود. آنقدر نوشته بود که حتی از آخرین صفحه چسبیده به جلد کتاب هم دل نکنده بود. حرف پشت سر حرف. تجربه کنار تجربه و غم روی شانه غم. جالبتر اینکه «آخرین شاهدان» فصلبندی ندارد زیرا هر ورق از کتاب، فصلی از فرسودگی یک کودک است که اکنون بزرگ شده تا از جنگ بگوید. یکیشان کارگر، یکی منشی، یکی کارمند حوزه صداوسیما و دیگری وکیل دادگستری است؛ اما سن آنها پنج، سه، هفت و دوازده سال است! انگار سوتلانا عمدی سن تماشای جنگشان را کنار شغلهای امروزیشان نوشته تا یادمان نرود که همه ما روزی کودک بودهایم! کودکانی که بزرگ میشوند اما اگر آخرین شاهد یک فاجعه باشند، آیا فراموشش خواهند کرد؟ این کتاب، با تمام سادگی و روانی و البته دردمندیاش، با پختگی قابل ملاحظهای به این سوال پاسخ میدهد. پاسخی که میتواند به صورت مستقیم به سیاستمدارانی که جنگ را نمادی از نجات میدانند، کوبیده شود! اما نمیدانند کودکی که جنگ، مادرش را از او دزدیده، دیگر اهمیتی به شعارها نمیدهد. مانند «مارینا کاریانووا» چهار ساله که این روزها کارمند سینما و یکی از راویان کتاب است، اما فیلم زجرآلود زندگی کودکیاش هیچوقت از خاطرش نمیرود: «همیشه گرسنه بودم؛ اما بیش از آن، تشنه این بودم که کسی بغلم کند … نوازشم کند … آغوش باز کم پیدا میشد. دور تا دور ما جنگ بود و همه غم و غصه داشتند. در خیابان قدم میزدم … جلوتر از من، مادری بچههایش را راه میبرد. یکی را بغل گرفته بود؛ این را زمین میگذاشت؛ دیگری را بغل میگرفت. روی نیمکت کوچکی نشستند. بچه کوچکتر را روی پاهایش نشاند. من همینطور ایستاده بودم و تماشا میکردم … پیش آنها رفتم و گفتم: «خاله جون، منم بشینم رو پاتون …» تعجب کرده بود … یک بار دیگر از او خواهش کردم: «خاله جون، خواهش میکنم …» زن بالاخره جابهجا شد و گوشهای از نیمکت را برایش باز کرد. مارینا نشست. شاید برای چند دقیقه، شاید برای چند ساعت؛ خودش هم نمیداند. فقط یادش مانده که آن روز، برای نخستین بار بعد از مدتها، کسی نزدیکش بود. کسی که بوی مادر میداد. کسی که میشد کنارش نشست و برای چند لحظه، جنگ را ندید.
این شاید یکی از دردناکترین چیزهایی باشد که «آخرین شاهدان» به آدم یاد میدهد؛ اینکه کودکان از جنگ فقط بمب و گلوله و خانههای ویرانشده را به خاطر نمیسپارند. گاهی چیزی به این کوچکی در حافظهشان میماند؛ دستی که نبود، آغوشی که پیدا نمیشد، نیمکتی که جایی برای نشستن روی پای یک غریبه داشت. سالها گذشته و آن کودکان حالا بزرگ شدهاند. شغل دارند، خانه دارند، خانواده دارند، بعضیهایشان حتی صاحب نوه شدهاند. اما در میان تمام این سالها، کودکی هست که هنوز جایی در وجودشان نشسته و به دنبال مادری میگردد که دیگر برنمیگردد؛ به دنبال خانهای که دیگر سقف ندارد؛ به دنبال آغوشی که جنگ از او گرفته است. شاید به همین دلیل است که کتاب آلکسیویچ را نمیشود فقط درباره جنگ خواند. این کتاب درباره بعد از جنگ است؛ درباره سالهایی که تمام میشوند اما جنگ تمام نمیشود. درباره کودکانی که زنده میمانند و مجبورند با جنازههای خاطراتشان بزرگ شوند. درباره شاهدانی که هرچه پیرتر میشوند، بعضی تصویرها در ذهنشان جوانتر میماند. صفحه آخر را که بستم، دوباره یاد آن خانه افتادم. آن خانه سه طبقه در جنوب تهران. دیوار نیمهخراب. پیچکهای آسیبدیده. تیرآهنهای بیرونزده. پنجرهای که دیگر پنجره نبود و پسربچهای که از میان تمام اعضای خانواده، فقط خودش مانده بود. نمیدانم حالا کجاست. نمیدانم آن روزها را برای کسی تعریف میکند یا نه. نمیدانم وقتی شب میشود و همه چیز ساکت است، هنوز صدای آن انفجار را میشنود یا نه. نمیدانم کسی هست که وقتی میترسد، دستش را بگیرد یا نه. فقط میدانم جنگ، پیش از آنکه آدمها را بکشد، کودکیشان را میکشد. و بعضیها زنده میمانند تا تمام عمر، آخرین شاهد آن مرگ باشند …



