هنرِ کارآمدی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کار گروهی بدون وجود اعتماد به دیگران، تحمل اختلافنظر، تکیه بر گفتوگو، کنار نهادن خودمحوری، برخورداری از صداقت، مسئولیتپذیری و انعطافپذیری امکانپذیر نیست. اگر این نکات رعایت نشوند و به عنوان مثال، اعتماد میان افراد در سطح پایینی قرار داشته باشد، همکاری نیز دشوار و طاقتفرسا میشود. جامعهای سالم است که در آن اعتماد، مدارا و مسئولیتپذیری وجود داشته باشد و کارهای گروهی در ایجاد و تقویت این ویژگیها نقش مهمی ایفا میکنند.
کار گروهی نیز مانند هر مهارت دیگری نیازمند آموزش و تمرین است و بیش از هر چیز به ما میآموزد که در برابر دیگران مسئولیت داریم. در ایران، از زمانی که فضا برای کار گروهی سازمانیافته فراهم شد، یکی از انجمنهای غیردولتی که شکل گرفت، انجمن فرهنگی افراز بود که با همکاری برخی جوانان (سیما مشعوف، شروین مشتریخواه و علیرضا افشاری) در تاریخ ۲۰ شهریور ۱۳۸۰ تأسیس شد تا جوانان را با فرهنگ و تمدن ایرانزمین آشنا کند و ارزشهای فرهنگی را بهتر بشناساند. اکنون ۲۵ سال از تأسیس این انجمن میگذرد و بیتردید توانسته کارهای ارزشمندی از جمله برگزاری کلاسهای آموزشی، برپایی جشنهای ایرانی، نکوداشت چهرههای فرهنگی، نشستهای نقد و بررسی و معرفی کتاب، همایشهایی در زمینه ادبیات و تاریخ و تنظیم برنامههای ایرانگردی را به انجام رساند که مایه خرسندی است.
همچنین استمرار فعالیتهای این انجمن نشاندهنده همکاری جوانان خوشفکر و توانمند در این سالهاست. با این حال، در جامعهای که از آموزشهای زندگیساز بیبهره است و هنر کار گروهی بهخوبی شناسانده نشده، وجود شخصیتهای بااخلاق، نیکسرشت و کاردان همواره راهگشا بوده و هست. سیما مشعوف (هنرمند، آموزگار و کنشگر فرهنگی) در این سالها، در هر جایگاهی که قرار داشته، تنها عضوی از انجمن نبوده بلکه با شخصیت و منش والای خود، هنر کار گروهی و همزیستی را نیز آموزش داده و بدون خودنمایی و منفعتطلبی، دلسوزانه در روشن نگهداشتن چراغی برای اهل فرهنگ کوشا بوده است.
شاید برای شناخت انسانها در کار گروهی باید ببینیم که هنگام بروز اختلاف چه میکنند؟ هنگامی که کاری با مشکل مواجه شده و روی زمین مانده چه میکنند؟ هنگامی که نقدی به آنها وارد میشود چه واکنشی نشان میدهند؟ و هنگامی که کارها به خوبی پیش رفته و موفقیتی به دست آمده، چه سهم و نقشی برای خود قائل هستند؟ پاسخ به این پرسشها موضوع را روشن میکند. واقعیت این است که حضور سیما مشعوف همواره موجب شده که اعضای انجمن بیشتر به هم اعتماد کنند و اعضای جدید نیز تشویق شوند. شیوهای که او در سخنگفتن و گفتوگو برگزیده، به ایجاد فضایی انسانیتر کمک کرده است.
او هرچند عضوی معتبر و باسابقه است، به جای اینکه دیگران را به پیروی از خود سوق دهد، با دقت و توجه به آنها گوش میکند و پشتیبانیاش را دریغ نمیکند. به جای بزرگ جلوه دادن کار خود، به کار گروهی و پیشبرد آن میاندیشد. مقصود این است که او نمونه انسانی است که زیباییهای مفید بودن را به ما میشناساند تا دریابیم که چنین زیستنی تا چه اندازه ارزشمند است. به تعبیر زندهیاد دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن، «جز کار بارور و منظم، جز احساس مفید بودن و خلاق بودن، جز ایمان و شوق به کاری که شخص انجام میدهد، چه چیز دیگر میتواند زنگ ملال را از دل بزداید و خشنودی و نشاط ببخشد؟» و این سخنی است که بسیار جای اندیشیدن دارد.
عشق به آرمانها همانطور که میدانیم در دیدگاه افلاطونی، انسان واقعی کسی است که در پی سه چیز (حقیقت، نیکی و زیبایی) است. اول در پی دانایی، دوم در پی نیکی و سوم در پی زیبایی و به این سه عشق میورزد. به نظر افلاطون، این سه ستون هستند که خیمه روح ما را برافراشته میدارند. عشق به حقیقت یعنی عشق به راستی، یعنی انسان عاشق این باشد که هرچه بیشتر باورهای مطابق با واقع وارد ذهنش شوند و هرچه بیشتر باورهای غیرمطابق با واقع از ذهنش بیرون افکنده شوند. عشق به نیکی یا خیر نیز انسان را به اخلاقی زیستن سوق میدهد. یعنی علاوه بر اینکه راستایم، میخواهیم که خوب هم باشیم و خوب بودن یعنی اخلاقی زیستن. عشق به زیبایی هم از نظر افلاطون، اختصاص به زیبایی جسمانی ندارد و او برای زیباییهای روحانی نیز شأنی قائل بود.
اما نکته مهم این است که عشق به این آرمانها (حقیقت، نیکی و زیبایی) انسان را به بیرون از خودش معطوف میکند و از رضایت به وضع موجود به رضایت به یک وضع آرمانی سوق میدهد و این موجب میشود که انسان از حصار خود و نشستن در درون خود رهایی یابد. به تعبیر مصطفی ملکیان، عشق به این آرمانها عشق به انسانها را پدید میآورد. زیرا از میان این آرمانها، یک آرمان بیواسطه و یک آرمان باواسطه، عشق به انسانها را ایجاد میکند. آرمان اول (حقیقت) هیچ ربطی به عشق به انسانها ندارد و حتی ممکن است عشق به حقیقت چنان شدت یابد که انسان زوایای مختلف زندگی دیگری را بکاود و کشف حقایقی منجر به افول عشق به دیگری شود. اما آرمان دوم (عشق به خیر یا نیکی) به طور قطع عشق به انسانها را بهطور مستقیم ایجاد میکند. زیرا عشق به نیکی یعنی عشق به خوبی و بیشتر خوبیها در ارتباط ما با انسانهای دیگر ظاهر میشوند. البته خوبیهایی هم در ارتباط با خود داریم، مانند عزت نفس که در ارتباط من با خودم ایجاد میشود، اما بیشتر خوبیها در ارتباط با دیگران درخشش مییابند.
در آرمان سوم (عشق به زیبایی) نیز بهطور غیرمستقیم عشق به انسانها ایجاد میشود. در عشق به نیکی، عشق به همه انسانها ایجاد میشود، اما در عشق به زیبایی، عشق به انسانهای خاص ایجاد میشود و نه عشق به همه انسانها. جان استوارت میل، فیلسوف بریتانیایی، میگوید: «تنها آنهایی خوشبخت هستند که ذهنشان به جای تمرکز صرف بر خوشبختی شخص خودشان، متمرکز بر خوشبختی دیگران و بهروزی نوع بشر است.» عشق به نیکی، احساس همدلی و دلسوزی را در انسان پدید میآورد. یعنی انسان میکوشد به تمامی رو به دیگران کند و به تعبیر زیبای آنده کنت اسپونویل: «دلسوزی فضیلت ویژهای است که نه تنها آغوش ما را به سوی تمامی بشریت میگشاید، بلکه تمام موجودات زنده را یا دستکم تمام رنجورها را در دایره احساسات ما قرار میدهد. فرزانگی مبتنی بر دلسوزی، یا سرچشمه گرفته از آن، همچنانکه لوی استراوس آن را باور دارد، جهانشمولترین فرزانگیها و ضروریترین آنهاست… بشردوستی، به عنوان یک فضیلت، مترادف با دلسوزی است.» و به نظر من و بسیاری از دوستان ارجمندم که سالها از دوستی با سیما مشعوف بهرهمند بودهایم، او یکی از فرزانگان روزگار ماست که نیکی و احساس همدلی در او موج میزند و در مسیر عشق به آرمانها (حقیقت، نیکی و زیبایی) وجود باصفای خود را آراسته است.



