هجده گسل صلح: تهدیدی برای آرامش یا فرصتی برای همزیستی؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، رضا غلامی، رایزن فرهنگی ایران در اتریش و عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، در نشست علمی آنلاین «چرا صلح دشوار شده است؟» که به مناسبت روز جهانی صلح در دانشگاه ادیان و مذاهب برگزار شد، به ایراد سخنرانی پرداخت. مشروح این سخنرانی بهطور اختصاصی در اختیار پایگاه خبری الفبای رشد قرار گرفته است.
غلامی در این نشست به اهمیت صلح به عنوان یکی از انگیزههای اصلی جامعهسازی توسط انسان خردمند اشاره کرد و بر لزوم استفاده از هر فرصتی برای گفتگو درباره صلح تأکید نمود. وی به دلیل محدودیت زمان، ترجیح داد نظرات خود را در هجده بند تحت عنوان هجده گسل صلح ارائه دهد و امیدوار است که این مطالب مفید واقع شود. در اینجا، منظور از گسل، موانع عمدهای است که مانع از دستیابی به صلح میشود:
یکم. فردگرایی مفرط: صلح نیازمند حس مسئولیت مشترک است؛ فردگرایی افراطی که به جامعه سرایت میکند، منافع گروهی و حزبی را به جای منافع عمومی قرار میدهد و اشتیاق و همبستگی لازم برای صلح پایدار را تضعیف میکند.
دوم. مطلقگرایی معرفتی: زمانی که هر طرف خود را بهطور مطلق صاحب حق و درستی بداند و طرف مقابل را فاقد هرگونه امتیاز برای بهرهمندی از صلح تلقی کند، مذاکره به تحمیل تبدیل میشود و صلح در چنین فضایی به قراردادی تشریفاتی و شکننده بدل میگردد.
سوم. افول عقلانیت: عقلانیت و مواجهه عقلانی جایگزین رقابت عقلانی با خصومت هویتی میشود و فضای مشترک تصمیمگیری را از بین میبرد؛ در این حالت، طرف مقابل دیگر رقیب نیست، بلکه دشمن است و میز مذاکره به میز مطالبات غیرعقلانی تبدیل میشود. البته ممکن است عقل و عقلانیت برای هر طرف تعاریف متفاوتی داشته باشد، اما باید با اتکا به اشتراکات، فضای ارتباط عقلانی ایجاد کرد.
چهارم. سلطهجویی در گفتگو: گفتگوی سازنده باید بر اساس شنیدن و احترام متقابل باشد؛ جایگزینی آن با گفتگوی سلطهگر، گفتگو را به ابزاری برای جنگ روانی و حتی در مواردی، فریبکاری و تشدید خشونت تبدیل میکند.
پنجم. ناسیونالیسم نامتعادل: وقتی هویت ملی از تعادل خارج و به ایدئولوژی برتریجویانه تبدیل شود، مرز میان «دفاع از خود» و «انکار دیگری» از بین میرود. امروز در جهان، به ویژه در غرب، شاهد توسعه ناسیونالیسم افراطی هستیم که تهدیدی بالقوه برای صلح به شمار میرود.
ششم. کمبود اقتضائات ساختاری صلح: صلح تنها نبود جنگ نیست؛ بلکه به بسترهای عینی نیاز دارد که در بسیاری از مناطق درگیر وجود ندارد. از اقتصاد جایگزین برای اقتصاد جنگ، تا نهاد قضایی مستقل، آموزش ضدنفرت و نظارت بیطرف بر اجرای توافق؛ بدون این موارد، صلح تنها توقف موقت خشونت است و نه راهحل. در اینجا نقش آموزش و پرورش و دانشگاهها نیز در کنار سایر نهادها، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
هفتم. اقتصاد سیاسی جنگ: زمانی که جنگ برای برخی بازیگران سودآور باشد، انسان به کالا و جنگ به مدل کسبوکار تبدیل میشود؛ این منفعت ساختاری، صلح را رقیب اقتصادی خود میبیند. طبق آمارهای جهانی، اقتصاد جنگ در رتبه هشتمین اقتصادهای بزرگ دنیا قرار دارد و طبیعی است که صاحبان این اقتصاد پرسود، تمایلی به برقراری صلح ندارند.
هشتم. رهاشدگی مدیریت انسانی بر فناوریهای نوظهور: فناوریهایی مانند هوش مصنوعی بدون حاکمیت اخلاقی و نظارتی کافی توسعه مییابند؛ زمانی که تصمیمگیری از کنترل انسانی خارج یا در خدمت قدرتهای محدود قرار گیرد، ابزار صلح بهسادگی به ابزار سلطه تبدیل میشود. به گفته جفری هینتون، برنده جایزه نوبل، اگر ظرف یک سال آینده برای ابرهوش مصنوعی قانونگذاری منطقی نشود، در سالهای آینده با انواع درگیریهای خشن و مرگبار از همین منشأ روبرو خواهیم بود.
نهم. تسلیحات و فناوریهای نوین جنگ: در ادامه همین رهاشدگی، گسترش بیمهار صنعت تسلیحاتی، سلاحهای خودران و جنگ سایبری، آستانه ورود به درگیری را پایین آورده و بازدارندگی سنتی را بیاثر کرده است.
دهم. بحران زیستمحیطی و منابع: کمبود آب، تغییر اقلیم و رقابت بر سر منابع طبیعی، منازعاتی ایجاد میکنند که ماهیتاً اقتصادی-اکولوژیک هستند، اما در پوشش هویتی یا مذهبی بروز میکنند.
یازدهم. ناکارآمدی نهادهای حکمرانی جهانی: ضعف و کماعتباری تصمیمات نهادهایی مانند کمیسیون تحکیم صلح، اداره عملیات حفظ صلح، صندوق کودکان، دفتر هماهنگی امور بشردوستانه و دیوان بینالمللی دادگستری، صلح را بیضامن میگذارد.
دوازدهم. تعلیق بلوغ تمدنی در بازتعریف شورای امنیت: صلح پایدار جهانی مستلزم رسیدن بشریت به سطحی از بلوغ تمدنی است که ساختار سازمان ملل را بر محور صلح بازمعماری کند؛ شورای امنیت باید بر اساس رأی دموکراتیک و شایستگی اعضا انتخاب شود و هیچ حق وتویی وجود نداشته باشد. تناقض بنیادین وضع موجود این است که غالب دارندگان حق وتو، خود از اصلیترین شعلهورکنندگان جنگها در جهان هستند.
سیزدهم. معیوبشدن دموکراسی در برخی کشورهای توسعهیافته: زمانی که فرایندهای دموکراتیک به بازی منافع لابیهای نظامی-صنعتی و رسانههای ذینفع در تنش تقلیل یابد، صدای واقعی صلحگرایان در تصمیمهای کلان جنگ و صلح شنیده نمیشود؛ دموکراسی از ابزاری برای نمایندگی اراده عمومی به پوششی برای مشروعیتبخشیدن به سیاستهای از پیش تعیینشده قدرت تبدیل میشود.
چهاردهم. سرپوشگذاشتن بر شکاف شمال-جنوب: نابرابری توسعه، بهجای حلشدن، در گفتمانهای دیپلماتیک پوشانده میشود؛ صلحی که ریشه نابرابری را نبیند، فقط بحران را به تعویق میاندازد.
پانزدهم. استانداردهای دوگانه در مواجهه با حقوق بشر: واکنش جهانی به نقض حقوق بشر و قربانیان جنگ، بهجای معیاری واحد و انسانی، بر اساس رنگ پوست، جغرافیا و وابستگی مذهبی قربانیان تعیین میشود؛ رنج انسانهای غیرسفیدپوست و ساکن جنوب جهانی، کمتر دیده و روایت میشود، در حالی که همان نقض حقوق در جوامع دیگر با شدت و سرعت بیشتری پوشش رسانهای و پیگیری حقوقی میگیرد. این گزینشگری، ریشه در نوعی نژادپرستی و تبعیض مذهبی نهادینه دارد که اعتبار اخلاقی نظام بینالمللی حقوق بشر را مخدوش میکند.
شانزدهم. فراموشی عدالت ترمیمی و تروماهای حلنشده: صلحهایی که تنها به توقف خشونت بسنده میکنند و به آسیبهای جمعی و کینههای تاریخی نمیپردازند، صرفاً آتش زیر خاکسترند.
هفدهم. افول روشنفکری و مصرفگرایی کور: به حاشیهرانده شدن غیاب مردان و زنان سقراطی و نبود جریان خردورزی مستقل، جامعه را از تفکر انتقادی نسبت به جنگ و صلح تهی میکند و این وضعیت در آینده با هجمه فناوریهای جدیدتر بدتر میشود.
هجدهم. تحریف رسالت ادیان و آرمانهای غیرعقلانی: ادیان که ظرفیت اخلاقی و وحدتبخش برای صلح دارند، زمانی که ابزار هویتسازی افتراقی شوند، خود به منشأ عمیقترین و پایدارترین درگیریها تبدیل میشوند. از این رو، پیروان ادیان باید با خویشتناندیشی مستمر، نقش جوهری خود را در قبال صلح ارزیابی کنند.
جمعبندی این بحث، موانع چندوجهی صلح در جهان معاصر را در سه سطح تحلیلی واکاوی کرد و نشان داد که صلح نه یک وضعیت منفی (نبود جنگ)، بلکه سازهای اثباتی است که به زیرساختهای فرهنگی، فکری، اقتصادی و سیاسی نیاز دارد. در سطح فرهنگی-اجتماعی، فردگرایی مفرط، مطلقگرایی معرفتی، افول گفتگو و خردورزی، و تحریف رسالت ادیان، بنیانهای همبستگی انسانی را تضعیف میکنند. در سطح اقتصاد-فناوری، منفعت اقتصاد جنگ برای بازیگران ذینفع، همراه با رهاشدگی مدیریت انسانی بر فناوریهایی چون هوش مصنوعی و گسترش تسلیحات نوین، ابزارهای بالقوه صلح را به ابزار سلطه تبدیل کرده است. در سطح حکمرانی و حقوق، ناکارآمدی ساختاری شورای امنیت، انحراف کارکرد دموکراسی از نمایندگی اراده عمومی، استانداردهای دوگانه در کاربست حقوق بشر و نادیدهانگاشتن شکافهای توسعهای و بحرانهای زیستمحیطی، ضمانتهای حقوقی و نهادی صلح را فلج کردهاند. در نهایت، عبور از این موانع، نیازمند رسیدن بشریت به سطحی بالاتر از بلوغ تمدنی، بازمعماری بنیادین سازمان ملل بر پایه برابری و حذف امتیازهای ساختاری، حاکمیت اخلاق بر فناوری و التیام واقعبینانه زخمهای تاریخی از طریق عدالت ترمیمی است؛ فرایندی که نه تنها اختیاری نیست، بلکه شرط بقای مشترک انسانی به شمار میرود.



