هیجان گمشده در رمانهای دفاع مقدس

ابراهیم حسنبیگی، نویسنده و چهرهای شناختهشده در ادبیات دفاع مقدس و کودک و نوجوان، در گفتوگویی با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، به بررسی تحولات ادبیات داستانی جنگ در چهار دهه اخیر پرداخت. او به تأثیر نگاه احساسی و دوگانه «خیر و شر» در آثار سالهای جنگ و کاهش توجه به ادبیات دفاع مقدس در سالهای اخیر اشاره کرد و بر این باور است که این ادبیات اکنون با یک «سیر نزولی شدید» مواجه است و نویسندگان دیگر مانند گذشته انگیزه و هیجان لازم برای پرداختن به این موضوع را ندارند. حسنبیگی همچنین به کمرمق بودن ادبیات دفاع مقدس برای کودکان و نوجوانان و ضرورت توجه نسلهای آینده به منابع مستند موجود پرداخت.
او در ادامه گفتوگو به این سوال پاسخ داد که اگر ادبیات دفاع مقدس را نه به عنوان یک نقطه صفر، بلکه به عنوان تداوم گفتمان ادبی دوران انقلاب در نظر بگیریم، چگونه زندگی و تعهد نویسنده به شکلگیری این ادبیات منجر شد؟ حسنبیگی بیان کرد که ادبیات دفاع مقدس همزمان با آغاز جنگ تحمیلی شکل گرفت و نویسندگان نسل انقلاب، پیش از شروع جنگ، به روایت وقایع منتهی به انقلاب و درگیریهای کردستان پرداخته بودند. اما با آغاز جنگ و حضور پرشمار آنان در جبههها، نگاه این نویسندگان به جنگ به تجربهای دست اول و میدانی تبدیل شد.
وی همچنین به ضعفهای ادبیات داستانی جنگ در دهه ۶۰ اشاره کرد و گفت که در آن زمان بسیاری از نویسندگان ساختارهای ادبی لازم را رعایت نمیکردند و بیشتر احساساتشان بر تواناییهای فنیشان غلبه داشت. او افزود که در آن دوران نویسندگان با یک رویکرد احساسی به جنگ نگاه میکردند و تقابل خیر و شر را بیشتر مدنظر داشتند، در حالی که داستان باید شامل سایهروشنها و تغییر و تحول شخصیتها باشد.
حسنبیگی در ادامه به این نکته اشاره کرد که ادبیات داستانی جنگ در آن سالها بیشتر به خط مقدم و قهرمانان جبهه توجه داشت و تجربه مردم در پشت جبهه کمتر در داستانها منعکس میشد. او این مساله را به فضای احساسی آن دوران و نگاه نویسندگان به مفهوم «جنگ» مرتبط دانست و گفت که در آن زمان هر نویسندهای سعی میکرد روایتش مستقیماً در خط مقدم جبهه اتفاق بیفتد.
وی همچنین به این سوال پاسخ داد که چرا جنگ، با وجود تأثیر شدید بر زندگی کودکان و نوجوانان، نتوانست در ادبیات کودک و نوجوان دهه ۶۰ به اندازه ادبیات بزرگسال بازتاب پیدا کند. حسنبیگی بیان کرد که ادبیات کودک و نوجوان در آن دوره چندان رشد نکرد و به دلیل خشونت و حساسیت موضوع جنگ، نویسندگان تمایلی به ورود به این موضوع نداشتند. او همچنین اشاره کرد که میتوانستند به سراغ کودکانی بروند که در پشت جبهه زندگی میکردند و تجربیات آنها را روایت کنند، اما این اتفاق به اندازه کافی نیفتاد.
پس از جنگ، حسنبیگی معتقد است که انتظار میرفت نویسندگان توجه بیشتری به ادبیات داستانی کودک و نوجوان نشان دهند، اما تعداد آثار در این حوزه به اندازهای نبود که به یک جریان گسترده تبدیل شود. او در ادامه به وضعیت کنونی ادبیات دفاع مقدس اشاره کرد و گفت که این ادبیات اکنون با کاهش تولید و کمرنگ شدن انگیزه نویسندگان روبروست و به تدریج در حال فراموشی است. حسنبیگی همچنین به تلاش برخی نهادهای دولتی برای حمایت از نویسندگان در این حوزه اشاره کرد، اما ابراز نگرانی کرد که نویسندگان نسل جدید ممکن است به این موضوع توجه نکنند و تنها در آینده به سراغ آن بروند.
او در پایان گفت که با وجود منابع مستند و مستندنگاریهای موجود، اگر این منابع به دست نویسندگان و پژوهشگران توانمند برسد، ممکن است ادبیات دفاع مقدس از نظر کیفی رشد کند و آثاری ماندگار و قابل توجه به وجود آید.



