کتابخانههای شبانهروزی استانبول: دنیایی از امکانات و خدمات جدید!

امیررضا اصنافی، دانشیار گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شهید بهشتی در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، درباره سفر خود به استانبول و بازدید از برخی مراکز علمی و دانشگاهی و کتابخانههای این شهر، اظهار داشت: استانبول معمولاً به خاطر بناهای تاریخی، مساجد، بازارها، موزهها و دانشگاههایش شناخته میشود؛ اما در میان این همه جاذبه فرهنگی، شبکه کتابخانههای عمومی شهر نیز شایسته توجه است.
وی با اشاره به سفر علمی اخیرش به استانبول و بازدید از برخی مراکز علمی و دانشگاهی این شهر ادامه داد: در این سفر، تجربه کتابخانههای عمومی منطقه «فاتح» توجه من را جلب کرد؛ تجربهای که میتواند برای متخصصان حوزه کتابداری و مدیران فرهنگی در ایران نیز قابل تأمل باشد.
اصنافی درباره کتابخانههای عمومی منطقه فاتح گفت: در این منطقه، کتابخانه عمومی صرفاً مکانی برای نگهداری و امانت کتاب نیست. شهرداری «فاتح» در سالهای اخیر، شبکهای از کتابخانهها را در محلههای مختلف این منطقه ایجاد کرده است. براساس گزارش رسمی سال ۲۰۲۵ شهرداری، این شبکه شامل ۱۳ کتابخانه است که در میان آنها، کتابخانههای عمومی، کتابخانههای محلی و کتابخانههای ویژه کودکان دیده میشود.
وی با بیان اینکه این کتابخانهها با توجه به گروه سنی و نیاز کاربران، ساعات و ظرفیتهای متفاوتی دارند، گفت: در میان این مجموعه، کتابخانه مرکزی فاتح (Fatih Merkez Kütüphanesi) جایگاه ویژهای دارد. این کتابخانه، در سال ۲۰۲۱ افتتاح شده و با ظرفیت ۴۰۶ نفر، ۹۰ میز مجهز به رایانه و خدمات شبانهروزی، یکی از نمونههای قابل توجه کتابخانه عمومی شهری در استانبول است. این کتابخانه در هفت روز هفته و ۲۴ ساعت شبانهروز به کاربران ۱۶ سال به بالا خدمات ارائه میکند.
دانشیار گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شهید بهشتی درباره ویژگیهای این کتابخانه اظهار کرد: به نظر من مهمترین ویژگی این کتابخانه، «۲۴ ساعته بودن» آن نیست؛ بلکه فلسفهای است که پشت این نوع خدمات قرار دارد. کتابخانه در اینجا بخشی از زیرساخت آموزشی و اجتماعی شهر است. دانشجو یا پژوهشگر میتواند در ساعات مختلف شبانهروز به فضای مطالعه، اینترنت و رایانه دسترسی داشته باشد و از خدماتی مانند چاپ و کپی رایگان نیز استفاده کند. شهرداری فاتح اعلام کرده است که این خدمات در تمامی کتابخانههای این شبکه ارائه میشود.
به گفته اصنافی، در واقع، وقتی به فضای چنین کتابخانهای نگاه میکنیم، با مفهوم متفاوتی از کتابخانه عمومی مواجه میشویم. کتابخانه دیگر فقط «محل دسترسی به کتاب» نیست؛ بلکه به فضای یادگیری، مطالعه، پژوهش، تعامل اجتماعی و استفاده از فناوری تبدیل شده است.
وی افزود: این رویکرد را میتوان در سایر کتابخانههای شبکه فاتح نیز مشاهده کرد. برای مثال، کتابخانه «وطان» با ظرفیت ۳۴۰ نفر و بیستوپنج هزار و چهارصد و هشتاد و ۹ جلد کتاب، کتابخانه «داروشافاکا» با ظرفیت ۲۰۴ نفر و بیش از ۱۲ هزار جلد کتاب و کتابخانه «کالندرهانه» با ظرفیت ۲۵۰ نفر و بیش از ۱۳ هزار جلد کتاب، بخشی از همین شبکه هستند. در کنار آنها، کتابخانههای کودک نیز برای گروههای سنی پایینتر فعالیت میکنند.
این استاد دانشگاه شهید بهشتی، درباره ساعات خدمت رسانی کتابخانههای شبکه فاتح استانبول گفت: یکی از نکات جالب در این کتابخانهها، تنوع ساعات خدماترسانی است. همه کتابخانههای این شبکه الزاماً ۲۴ ساعته نیستند؛ بلکه ساعات فعالیت آنها متناسب با گروه هدف و ماهیت کتابخانه تعیین شده است. برخی تا نیمهشب فعالاند، برخی در ساعات روز خدمات میدهند و کتابخانههای کودک نیز برنامه زمانی متفاوتی دارند. بنابراین با یک الگوی یکسان و متمرکز مواجه نیستیم؛ بلکه نوعی شبکه خدمات کتابخانهای متناسب با نیاز جامعه محلی شکل گرفته است.
وی درباره برنامههای متنوع این شبکه کتابخانهای اظهار کرد: شهرداری فاتح تلاش کرده است استفاده از کتابخانه را به فعالیتهای فرهنگی و آموزشی نیز پیوند بزند. برای نمونه، در کتابخانه مرکزی فاتح سالن «علی قوشچی» برای برگزاری برنامههای مختلف اختصاص یافته است. به این ترتیب، کتابخانه فقط فضای ساکت مطالعه نیست؛ بلکه میتواند میزبان نشست، برنامه فرهنگی و فعالیت آموزشی نیز باشد.
اصنافی درباره خلاقیتهای اداره این کتابخانههای عمومی عنوان کرد: موضوع دیگری که از منظر مدیریت کتابخانه اهمیت دارد، استفاده از داده برای مدیریت ظرفیت است. شهرداری فاتح سامانهای برای نمایش میزان لحظهای استفاده از کتابخانههای خود راهاندازی کرده است. این نکته از دیدگاه علم اطلاعات و دانششناسی بسیار مهم است؛ زیرا نشان میدهد مدیریت کتابخانه میتواند از سطح «اداره فیزیکی کتابخانه» به سمت مدیریت دادهمحور خدمات حرکت کند.
وی افزود: وقتی مدیر کتابخانه بداند در چه ساعتهایی تقاضا برای میز مطالعه افزایش مییابد، کدام کتابخانهها ظرفیت خالی دارند و کاربران بیشتر از چه نوع خدماتی استفاده میکنند، تصمیمگیری برای تخصیص منابع، نیروی انسانی و حتی توسعه فضا میتواند دقیقتر انجام شود.
این متخصص علم اطلاعات و دانششناسی با تاکید بر اینکه از منظر حرفهای، تجربه فاتح یک پیام مهم دارد، گفت: کتابخانه عمومی زمانی میتواند در زندگی روزمره مردم حضور مؤثر داشته باشد که خودش را با ریتم زندگی آنان تطبیق دهد. دانشجو ممکن است شب مطالعه کند. پژوهشگر ممکن است در ساعات غیراداری نیاز به فضای کار داشته باشد. نوجوان ممکن است به محیطی امن برای مطالعه و یادگیری نیاز داشته باشد و کودک نیز به فضایی متفاوت از کتابخانه بزرگسالان احتیاج داشته باشد. شبکه کتابخانههای فاتح تلاش کرده است برای این نیازهای متنوع، خدمات متناسب طراحی کند.
اصنافی با اشاره به اینکه به نظر میرسد چند اصل از این تجربه ارزش بررسی بیشتری دارد، گفت: توسعه کتابخانههای محلی به جای تمرکز همه خدمات در یک کتابخانه مرکزی؛ توجه به گروههای سنی مختلف؛ ایجاد فضای مطالعه در ساعات متناسب با نیاز کاربران؛ تلفیق خدمات کتابخانهای با برنامههای فرهنگی و آموزشی؛ استفاده از فناوری و داده برای مدیریت خدمات؛ و مهمتر از همه، نگاه کردن به کتابخانه به عنوان بخشی از زیرساخت فرهنگی و آموزشی شهر از نکات بسیار مهمی است که باید به آن توجه کرد.
کتابخانهای موفق است که جایگاه خود را در زندگی مردم پیدا کند. اصنافی در باره نقش شهرداری در توسعه کتابخانههای عمومی اظهار کرد: در این میان، نقش شهرداری نیز قابل توجه است. زمانی که مدیریت شهری، کتابخانه را در کنار سایر خدمات عمومی شهر قرار میدهد، کتابخانه از یک نهاد حاشیهای فرهنگی به یکی از اجزای برنامهریزی شهری تبدیل میشود. در تجربه فاتح، توسعه شبکه کتابخانهها بخشی از سیاستهای فرهنگی و خدمات اجتماعی شهرداری است و همین نگاه، امکان گسترش خدمات را فراهم کرده است. گزارش رسمی شهرداری نیز کتابخانهها را در چارچوب فعالیتهای خدماتی و فرهنگی خود دنبال میکند.
وی تاکید کرد: شاید بتوان مهمترین درس این تجربه را در یک جمله خلاصه کرد؛ کتابخانه عمومی موفق الزاماً کتابخانهای نیست که فقط کتاب بیشتری داشته باشد؛ کتابخانهای است که بتواند جایگاه خود را در زندگی واقعی مردم پیدا کند. تجربه کتابخانههای شهرداری فاتح استانبول نشان میدهد که کتابخانه میتواند همزمان فضای مطالعه، دسترسی به فناوری، محیط یادگیری، مرکز فعالیت فرهنگی و بخشی از زیرساخت اجتماعی شهر باشد، چنین نگاهی، کتابخانه را از یک ساختمان حاوی کتاب به یک خدمت عمومی زنده و پویا تبدیل میکند؛ خدمتی که میتواند از صبح تا نیمهشب و حتی، در برخی موارد، در تمام ساعات شبانهروز در کنار شهروندان باشد.
اصنافی افزود: در این حالت، این کتابخانه توانسته است مفهوم کتابخانه را از فضایی برای نگهداری کتابها به فضایی برای یادگیری، پژوهش و زندگی آگاهانه تبدیل کند و شهرداری استانبول یک سرمایهگذاری فرهنگی برای توسعه سرمایه انسانی شهروندان خود کرده است.
دانشیار گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شهید بهشتی درباره تاریخچه تاسیس کتابخانه عمومی فاتح گفت: کتابخانه عمومی فاتح متعلق به شهرداری استانبول است. این کتابخانه در سال ۲۰۲۱ افتتاح شده و از نظر امکانات، بیشتر شبیه یک کتابخانه عمومی مدرن با تمرکز بسیار زیاد بر مطالعه و پژوهش دانشجویان است. وی افزود: شهرداری فاتح آن را در چارچوب شبکه کتابخانههای خود اداره میکند. این کتابخانه در تمام طول هفته و ۲۴ ساعته باز است. ظرفیت پذیرش حدود ۴۰۰ کاربر را دارد. فقط شهروندان ترکیه میتوانند از آن کتابخانه استفاده کنند. کتابخانه دارای امکاناتی نظیر کامپیوتر، Wi-Fi رایگان، چاپ رایگان، فتوکپی رایگان و فضای مطالعه است. همچنین در این کتابخانه برنامههای فرهنگی و آموزشی برگزار میشود. در حقیقت شهرداری استانبول توانسته است فضایی را در شهر برای سرمایهگذاری فرهنگی برای توسعه و تربیت شهروندان آگاه ایجاد نماید.
اصنافی با بیان اینکه در استانبول، گاهی کافی است از یک خیابان عبور کنیم تا با بخشی از تاریخ چندصدساله این شهر مواجه شویم، اظهار کرد: البته برخی بناها فقط تاریخ را به نمایش نمیگذارند؛ بلکه بخشی از آن را حفظ و در اختیار نسل امروز قرار میدهند. کتابخانه «درسعادت (Dersaadet Kütüphanesi)» در ساختمان تاریخی لیمانهان (Liman Han) یکی از همین مکانهاست. وی با اشاره به بازدید از این کتابخانه عنوان کرد: وقتی به انتهای بازار بزرگ استانبول رسیدم، نخستین چیزی که توجه مرا جلب کرد، پیوند بسیار زیبای میان معماری تاریخی بنا و کارکرد امروزی آن بود. ساختمان تاریخی لیمانهان اکنون به فضایی برای مطالعه، پژوهش و دسترسی به منابع اطلاعاتی تبدیل شده است؛ گویی بخشی از گذشته شهر، خود را با نیازهای اطلاعاتی امروز تطبیق داده است.
اصنافی در ادامه اظهار کرد: کتابخانه «درسعادت» زیر نظر اتاق بازرگانی استانبول (İstanbul Ticaret Odası) شکل گرفته است؛ نهادی که بیش از یک قرن در عرصه اقتصادی و تجاری استانبول فعالیت داشته است. همین پیشینه باعث شده است که این کتابخانه هویت متفاوتی نسبت به بسیاری از کتابخانههای عمومی یا دانشگاهی داشته باشد. اینجا «تجارت» یک موضوع نیست؛ بخشی از فلسفه شکلگیری کتابخانه است.
دانشیار گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شهید بهشتی درباره موضوع تخصصی تجارت و ارتباط با شکلگیری این کتابخانه اظهار کرد: اینجا «تجارت» یک موضوع مجموعهای نیست؛ بلکه بخشی از فلسفه شکلگیری کتابخانه است. مجموعه کتابخانه شامل منابع گستردهای در زمینه اقتصاد، تجارت، تاریخ استانبول و انتشارات اتاق بازرگانی استانبول است. در کنار منابع جدید، مجموعهای از آثار تاریخی و کمیاب نیز نگهداری میشود. وجود منابع به زبانهای ترکی، عثمانی، انگلیسی، فرانسوی و آلمانی، این مجموعه را برای پژوهش درباره تاریخ اقتصادی و اجتماعی استانبول و ترکیه ارزشمند میکند.
وی افزود: البته اهمیت «درسعادت» فقط در تعداد کتابهای آن خلاصه نمیشود. یکی از ویژگیهای قابل توجه این کتابخانه، ترکیب منابع چاپی، منابع تاریخی و خدمات دیجیتال است. بخشی از روزنامهها و نشریات تاریخی دیجیتالسازی شدهاند و پژوهشگر میتواند از طریق منابع دیجیتال نیز به بخشی از این میراث اطلاعاتی دسترسی پیدا کند.
اصنافی، با بیان اینکه این موضوع از منظر علم اطلاعات و دانششناسی اهمیت ویژهای دارد، عنوان کرد: کتابخانهای که منابع تاریخی خود را صرفاً در قفسه نگهداری کند، در واقع فقط بخشی از وظیفه خود را انجام داده است. ارزش واقعی زمانی ایجاد میشود که این منابع حفاظت، سازماندهی، توصیف، دیجیتالسازی و در نهایت قابل کشف و دسترسپذیر برای پژوهشگر شوند. از این منظر، «درسعادت» را میتوان نمونهای از پیوند میان کتابخانه، آرشیو و میراث مستند دانست.
وی افزود: موضوع دیگری که در این کتابخانه اهمیت دارد، توجه به نیازهای پژوهشگران و کاربران است. این کتابخانه با فراهم کردن فضایی مناسب برای مطالعه و پژوهش، به نوعی به ارتقاء سطح علمی و فرهنگی جامعه کمک میکند. همچنین، برگزاری برنامههای آموزشی و فرهنگی در این کتابخانه، نشاندهنده تعهد آن به ترویج علم و دانش در میان شهروندان است.



