فرهنگدوست پرتلاش ایرانی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، ایرج افشار، پژوهشگر برجسته در زمینه فرهنگ و تاریخ ایران، ایرانشناس، کتابشناس، کتابدار، نویسنده و استاد دانشگاه، از شخصیتهای تأثیرگذار در عرصه فرهنگ و هنر و تاریخ ایران به شمار میرود. او بنیانگذار کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و پدر کتابشناسی ایران است. ایرج افشار در تاریخ ۱۶ مهر ۱۳۰۴ در تهران متولد شد و یکی از فرزندان محمود افشار یزدی، دولتمرد، نویسنده، روزنامهنگار و شاعر ایرانی بود که در سال ۱۳۲۳ به عنوان معاون وزارت فرهنگ منصوب شد. محمود افشار مؤسس نشریه «آینده» در سال ۱۳۰۴ بود که پس از دو توقف طولانی، در سال ۱۳۵۸ به همت ایرج افشار دوباره منتشر شد و به مخاطبان خود بازگشت.
ایرج افشار در کودکی در خانوادهای که محل تجمع بزرگان و فرهیختگان بود، پرورش یافت. او تحصیلات خود را در دبیرستان «فیروز بهرام» گذراند و از معلمان بزرگی چون پرویز ناتل خانلری و ذبیحالله صفا بهرهمند شد. پس از اخذ دیپلم ادبی، به رشته حقوق در دانشگاه تهران وارد شد و در طول تحصیل خود با مطبوعات آن زمان همکاری داشت. ایرج جوان به وکالت و قضاوت علاقهای نداشت و پس از پایان تحصیلات، به کتابخانه دانشکده حقوق دانشگاه تهران پیوست. او به سرعت توانست توجه همگان را به خود جلب کند و در کمتر از دو هفته، نام و محل دقیق کتابها را به خاطر سپرد تا به دانشجویان و اساتید معرفی کند. کتابخانه در دوران فعالیت او پیشرفت چشمگیری داشت و کتابهای جدیدی به آن افزوده شد.
پس از ده سال کار در کتابخانه دانشکده حقوق، ایرج افشار در سال ۱۳۴۰ به ریاست کتابخانه دانشسرای عالی منصوب شد. این سمت یک سال به طول انجامید و پس از آن به مدیریت کتابخانه مرکزی رسید. او در آغاز مدیریت خود، شعبه ایرانشناسی را تأسیس کرد و فهرستنگاری نسخ خطی را در دستور کار قرار داد، اما متأسفانه در کمتر از یک سال از این سمت برکنار شد. ایرج افشار حدود چهار سال بعد، علاوه بر ریاست مرکز تحقیقات کتابشناسی دانشگاه تهران، ریاست کتابخانه ملی را نیز بر عهده گرفت و پروژه فهرستنگاری کتابهای فارسی چاپی دانشگاه هاروارد را آغاز کرد.
در دهه ۱۳۴۰، افشار ۶۶ عنوان کتاب منتشر کرد و در طول زندگی علمی و تحقیقی خود، بیش از ۳۵۰ عنوان تصحیح، تألیف و گردآوری از خود به جای گذاشت. او همچنین بیش از سه هزار مقاله در زمینههای فرهنگ، تاریخ، ایرانشناسی، کتابداری و جغرافیای تاریخی تألیف و تصحیح کرده است. هرچند ایرج افشار را نمیتوان به عنوان یک شاهنامهشناس معرفی کرد، اما آثار او در زمینه کتابشناسی و نسخهبرگردانی دستنویسهای شاهنامه، تأثیر بسزایی در پژوهشهای شاهنامهشناسی داشته است. او در زمان انتشار مجله «راهنمای کتاب» و همچنین نشریه «آینده»، نوشتههای بسیاری از شاهنامهشناسان را منتشر کرد و در پیشبرد پژوهشهای شاهنامهشناسی فعال بود.
آغاز فعالیتهای ایرج افشار در زمینه شاهنامهنویسی به دهه ۴۰ برمیگردد. در سال ۱۳۵۴، او دو بخش از کتاب «مجموعهی کمینه» را به شاهنامه اختصاص داد. همچنین یک سال بعد، کتابی به نام «شاهنامه از خطی تا چاپی» منتشر کرد که به بررسی دستنویسهای شاهنامه و چاپهای مختلف آن پرداخت. مهمترین کار ایرج افشار در زمینه شاهنامهشناسی، انتشار «کتابشناسی فردوسی و شاهنامه» است که شامل مقالات پژوهشی و فهرست دستنویسهای مهم شاهنامه در سراسر جهان میباشد. این کتاب در سال ۱۳۴۷ منتشر شد و چاپهای بعدی آن نیز در سالهای ۱۳۵۵ و ۱۳۸۵ به چاپ رسید.
از دیگر آثار او در زمینه شاهنامهپژوهی، چاپ نسخهبرگردان کهنترین دستنویس شاهنامه به نام «نسخهی سنژوزف» است که ارزش نسخهشناسی بالایی دارد. در سال ۱۳۸۹، او چاپ عکسی از این دستنویس را منتشر کرد و دو نوشته به آن افزود. همچنین در سال ۱۳۹۰، مجموعهای هجده جلدی از نوشتههای حسن تقیزاده را منتشر کرد که شامل جُستارهایی درباره شاهنامه نیز بود. ایرج افشار همچنین چندین جُستار در زمینه شاهنامهپژوهی منتشر کرده است.
دو کتاب «نامههای مجتبی مینوی و ایرج افشار» و «نامههای منوچهر ستوده و ایرج افشار» به کوشش محمد افشینوفایی منتشر شده است. این نامهها نشاندهنده دوستی عمیق میان ایرج افشار و مجتبی مینوی است که به خاطر عشق به زبان فارسی و فرهنگ ایرانی شکل گرفت. این دو در طول زندگی خود، همکاریهای علمی و فرهنگی زیادی داشتند و نامههایشان نمایانگر فضای فرهنگی آن زمان است. ایرج افشار در مراسمهای مختلف به پاس خدمات علمی مینوی، کتابهایی را به او تقدیم کرد و پس از درگذشت مینوی نیز درباره او نوشت.
در مجموع، نامهنگاریهای ایرج افشار و مجتبی مینوی، نمایانگر بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران است و صدها نامه از این دو فرهنگدوست به یادگار مانده است که به بررسی و تحلیل فرهنگ و ادب ایرانی میپردازد.



