بایزید بسطامی و نقش او در زندگی امام صادق

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، جعفر بن محمد، معروف به امام جعفر صادق (ع)، ششمین امام شیعیان دوازدهامامی و فرزند امام باقر (ع) است. او از سال ۱۱۴ تا ۱۴۸ هجری قمری به مدت ۳۴ سال امامت شیعیان را بر عهده داشت که این دوران همزمان با خلافت پنج خلیفه آخر اموی و دو خلیفه نخست عباسی، سفاح و منصور دوانیقی، بود. امام صادق (ع) به دلیل ضعف حکومت اموی، فعالیتهای علمی بیشتری نسبت به سایر امامان شیعه داشت و تعداد شاگردان و راویان او به ۴۰۰۰ نفر میرسید. بیشتر روایات اهلبیت (ع) از امام صادق (ع) نقل شده و به همین دلیل مذهب شیعه امامیه به مذهب جعفری نیز معروف است. امام صادق (ع) در میان پیشوایان فقهی اهلسنت نیز از جایگاه بالایی برخوردار است و ابوحنیفه و مالک بن انس از او روایت کردهاند. ابوحنیفه او را عالمترین فرد در میان مسلمانان دانسته است.
ولادت امام صادق (ع) به نقل مشهور در روز ولادت پیامبر اسلام (ص)، یعنی ۱۷ ربیعالاول، در شهر مدینه اتفاق افتاده است. درباره سال و روز ولادت آن حضرت اختلاف نظر وجود دارد، اما طبق نظر معروف، این واقعه در سال ۸۳ هجری قمری و همزمان با سالروز ولادت پیامبر گرامی اسلام رخ داده است. از جمله مهمترین القاب امام صادق (ع) میتوان به صابر، فاضل، طاهر و صادق اشاره کرد که لقب «صادق» مشهورترین آنهاست و توسط رسول خدا (ص) به ایشان داده شده است. امام سجاد (ع) در روایتی از پدرش و او از جدش و رسول خدا (ص) نقل کرده است که پیامبر اکرم (ص) فرمود: «وقتی فرزندم جعفر بن محمد به دنیا آمد، او را «صادق» بنامید. چرا که در نسل او فردی همنام اوست که ادعای امامت خواهد کرد.» اشاره به جعفر کذاب، فرزند امام هادی (ع) که ادعای نیابت امام حسن عسکری (ع) را داشت و به کذاب معروف است.
به مناسبت هشتم شهریور، مصادف با ۱۷ ربیعالاول، ولادت پیامبر اسلام (ص) و امام صادق (ع)، این گزارش به بررسی زندگی و سیره امام صادق (ع) با نگاهی به کتاب «اصحاب امام صادق (ع)» اثر علی محدثزاده میپردازد. این کتاب به زبان فارسی و در معرفی اصحاب امام صادق (ع) به ترتیب حروف الفبا تألیف شده است و جلد اول آن به حالات و شخصیت امام صادق (ع) اختصاص دارد. جلد دوم به اصحاب امام صادق (ع) پرداخته که همین کتاب است، جلد سوم درباره معاصرین امام صادق (ع) از خلفا و علما و جلد چهارم پیرامون خویشاوندان امام صادق (ع) نوشته شده است.
در مقدمه حسن سعید بر کتاب، درباره دلیل و نحوه شکلگیری و محتوای مطالب کتاب آمده است: «به یاد دارم در ایامی که تازه مدرسه و کتابخانه چهل ستون مسجد جامع را تأسیس کرده بودم، دوست صمیمی و عزیزی که بسیار مورد علاقهام بود، مرحوم آقای حاج میرزا علی محدثزاده، به مدرسه آمدند و پس از چند دقیقه صحبت، گفتند که با من کاری دارند و اظهار امیدواری کردند که انجام کارشان را عهدهدار شوم. ایشان فرمودند که از این مؤسسه شما لذت میبرم و در منزل این امکانات برایم فراهم نیست؛ شما یکی از حجرهها را در اختیار من بگذارید تا وسایل شخصی خود را به اینجا بیاورم و همچنین میخواهم کتابهایی که مورد نیاز من است، به حجره ببرم و پس از رفع نیاز به کتابخانه بازگردانم. پرسیدم: مقصود شما از این کار چیست؟ گفتند: آرزو دارم خداوند به من توفیق دهد تا بتوانم نسبت به مکتب امام صادق (ع) و مذهب جعفری کاری انجام دهم و در این ارتباط کتابی بنویسم که هم شخصیت آن حضرت را بیان کنم و هم در اطراف خدمات برجسته ایشان بحث نمایم و هم شاگردان آن حضرت را معرفی نمایم. من به ایشان گفتم: من همه آنچه را شما نیاز داشته باشید در خدمتتان میگذارم و اگر چیزی در کتابخانه ما هم نبود تهیه کرده و در اختیارتان میگذارم. سعی ما بر این بود که کسی مزاحم مطالعه ایشان نشود. من خودم در یک حجره درس میگفتم و ایشان هم در حجره دیگر کاملاً راحت بود. نمیدانم دقیقاً چند سال طول کشید، ولی همهروزه – غیر از ماه محرم و صفر که به منبر میرفت – او از صبح تا ظهر یکسره در آن حجره مشغول نگارش بود، اما متأسفانه دست اجل، روزگار عمر او را سپری کرد و پس از عاشورای ۱۳۹۶ مطابق با ۲۳ دی ۱۳۵۴، در سن ۵۶ سالگی از دنیا رفت. حقیقت مطلب این است که من دیگر اطلاعی از این نوشتجات نداشتم تا اینکه فرزند ایشان چند بار به کتابخانه آمدند و از من خواستند که در اینباره اقدام کنم. من بهطور وسیعی در جریان امر قرار گرفتم و دانستم که کتاب در چهار جلد تنظیم شده است؛ جلد اول در احوالات و شخصیت امام صادق (ع)، جلد دوم درباره اصحاب امام صادق (ع) که همین کتاب است، جلد سوم درباره معاصرین امام صادق (ع) از خلفا و علما و جلد چهارم پیرامون خویشاوندان امام صادق (ع) میباشد. لازم بود که این کتاب به بهترین صورت چاپ شده و در اختیار علاقهمندان قرار گیرد. من از روی علاقهای که داشتم در این کار تا حد توانم کوشیدم و امیدوارم بتوانم قبل از مرگم آن را ببینم.
بایزید بسطامی یکی از یاران امام جعفر صادق (ع) است که در این کتاب به او اشاره شده است. زندگی این شیخ صوفی را مرور میکنیم: «طیفور بنعیسی بن آدم بن عیسی بن سروشان (معروف به) ابویزید بسطامی، همان شیخ صوفی زاهد مشهور که او را قطبالعارفین گفتهاند و از سلاطین سبعه به شمار آوردهاند. از کتاب جامعالانوار (اسرار) سیدحیدربن علی آملی نقل شده که ابویزید از شاگردان مکتب امام صادق (ع) و سقای خانه آن حضرت و محرم بر اسرار آن بزرگوار بوده است. ابنخلکان گفته: جد بایزید مجوسی بوده که مسلمان شد. ابویزید دو برادر به نامهای آدم و علی داشته که آن دو نیز زاهد و عابد بودهاند، لیکن طیفور از آن دو برادر افضل است. امام فخر رازی در کتاب اربعین – که در کلام نوشته – میگوید: ابویزید از سایر مشایخ افضل و مقام وی اعلی از دیگران است و او سقای خانه امام صادق (ع) بوده است. عارف نورالدین جعفر بدخشی در کتاب الاحباب گفته: سلطان طیفور، معروف به ابویزید بسطامی، درک صحبت بسیاری از مشایخ را نموده تا آنکه به محضر حضرت صادق (ع) برای استفاده رسید و مدتی مصاحب آن جناب شد و پی به کمالات آن بزرگوار برد و میگفت که اگر به محضر امام صادق (ع) نمیرسیدم، کافر میمردم؛ با اینکه ابویزید در بین اولیاء همانند جبرئیل در بین ملائکه بوده و آغاز او پایان دیگر از سالکین بوده، آنگونه که جنید بغدادی درباره وی گفته است. فاضل عارف، محمدبن یحیی گیلانی نوربخشی، در شرح گلشن راز نقل کرده که بایزید از وطن خارج شد و سی سال در سفر و ریاضت میکشید و یکصدوسیزده استاد را خدمت کرد تا به محضر امام صادق (ع) رسید و در ملازمت آن حضرت، آنچه مقصود و غرض آفرینش بود، حاصل کرد. محمدبن عیسی که مشهور به حاجی مومن خراسانی است در کتابش که شرح طریقه سلسله عرفاء است، میگوید: یکی از سلسلههای طریقت طیفوریه است که به ابویزید بسطامی منتهی میشود و آنگونه که مشهور است او پس از آنکه یکصد و سیزده پیر را ملاقات کرده بود، امام صادق (ع) یکصد و چهاردهمین استادش بوده و مدت هجده سال سقای خانه آن بزرگوار بوده است. ابن شهرآشوب (ره) در مناقب میگوید: ابویزید بسطامی، طیفورسقا، سیزده سال خدمتگزار و سقای (خانه) امام صادق (ع) بوده است. سید بن طاووس (ره) در طرائف آورده است که: از علو شأن اهل بیت علیهمالسلام است که افضلالمشایخ، ابویزید بسطامی، سقای خانه امام جعفر صادق (ع) بوده است.



