ایرانشناسی؛ کلید درک عمیقتر شرق

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، سمپوزیوم علمی با عنوان «شرقشناسی بدون ایرانشناسی؛ امکان یا امتناع؟» به همت رایزنی فرهنگی ایران در اتریش (خانه حکمت ایرانیان، وین) برگزار شد. این رویداد با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران در حوزههای شرقشناسی، ایرانشناسی، فلسفه، مطالعات اسلامی و فرهنگی برگزار گردید و پروفسور رودیگر لولکر، اسلامشناس و پژوهشگر معتبر اتریشی، ریاست علمی آن را بر عهده داشت.
نخستین بخش اصلی سمپوزیوم به ارائه ویکتور فلوریان سابو، پژوهشگر پسادکتری ایرانشناسی در دانشگاه ارفورت آلمان، اختصاص یافت. سابو نتایج یک پژوهش کیفی و تطبیقی درباره جایگاه ایرانشناسی در مطالعات شرقشناسی را ارائه کرد. به گفته سابو، در این پژوهش نظرات هفت چهره برجسته بینالمللی در حوزههای ایرانشناسی، فلسفه، مطالعات اسلامی، اسطورهشناسی، ادبیات و مطالعات فرهنگی بهصورت مستقل و بدون اطلاع از پاسخهای دیگران گردآوری و بررسی شده است.
هفت صاحبنظر شامل: سیدحسین نصر، استاد ممتاز مطالعات اسلامی دانشگاه جرج واشنگتن؛ پروفسور ایان آلموند، استاد ادبیات جهان در دانشگاه ایالتی جورجیا؛ نصرتالله رستگار، ایرانشناس بازنشسته آکادمی علوم اتریش؛ غلامرضا اعوانی، فیلسوف و رئیس پیشین انجمن حکمت و فلسفه ایران؛ پروفسور رودیگر لوهلکر، اسلامشناس بازنشسته دانشگاه وین؛ ژاله آموزگار، ایرانشناس و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی و رضا غلامی، استاد فلسفه سیاسی و مطالعات تمدنی بودند. سابو سه پرسش اصلی پژوهش را برای حاضران تشریح کرد و گفت: نخست: ایرانشناسی تا چه اندازه در قلب و مرکز مطالعات شرقی قرار دارد؟ دوم: آیا میتوان بخشهای مهمی از شرق، بهویژه خاورمیانه، آسیای مرکزی، هند و آناتولی را بدون توجه به میراث ایرانی بهدرستی شناخت؟ سوم: غفلت از ایران چه شکافها و کاستیهایی در فهم تاریخ، فرهنگ، اندیشه و تحولات تمدنی شرق ایجاد میکند؟
پاسخهای هفت صاحبنظر نشان داد که با وجود تفاوتهای جدی در حوزه تخصص و زاویه نظری، همگرایی قابل توجهی درباره نقش تاریخی و تمدنی ایران در شکلگیری و پیوند میان بخشهای مختلف شرق وجود دارد. سیدحسین نصر بر اساس گزارش سابو بیان کرد که مطالعه برخی مناطق خاور دور ممکن است تا حدودی بدون ایرانشناسی نیز امکانپذیر باشد، اما شناخت خاورمیانه، آسیای مرکزی و بهویژه هند بدون توجه به میراث ایران با خلأهای عمیق مواجه خواهد شد.
ایان آلموند از منظر ادبیات تطبیقی، میان «ایران» و «پرشیا» تمایز قائل شد و با اشاره به رابطه حافظ و گوته، جایگاه فرهنگ و ادبیات فارسی را در تاریخ مواجهه اروپا با ایران مورد توجه قرار داد. او همچنین نسبت به خطر رمانتیکسازی ایران هشدار داد و گفت تمرکز بر تصویر کلاسیک «پرشیا» میتواند پیچیدگیهای ایران معاصر، از جمله تنوع قومی، مدرنیته و تنشهای اجتماعی را به حاشیه ببرد و تصویری یکدست از ایران ایجاد کند.
نصرتالله رستگار سه محور اصلی استدلال خود را برجسته کرد: نقش زبانهای ایرانی باستان در مطالعات تطبیقی زبانهای هندواروپایی؛ استمرار فلات ایران بهعنوان یک چهارراه تمدنی و ارتباطی؛ و نقش ایران در شکلگیری و انتقال سنتهای دینی و فکری، از جمله سنتهای زرتشتی، مانوی و مزدکی. غلامرضا اعوانی نیز بر نقش ایران در تاریخ اندیشه تأکید کرد و با استناد به منابع یونانی، جایگاه مغان ایرانی را در تاریخ حکمت مورد توجه قرار داد و همچنین بر نقش ایران در حفظ، انتقال و بازتفسیر میراث فلسفی کلاسیک تأکید کرد.
پروفسور رودیگر لولکر تمرکز خود را بر دوره پس از مغول و بهویژه دوره تیموری قرار داد و «جهان فارسیزبان» را یکی از کانونهای حیاتی و اتصالدهنده اندیشه در شرق دانست. به گفته او، شبکهای فرامنطقهای از اندیشمندان، عارفان و فیلسوفان وجود داشته که فهم آن بدون توجه به سنت ایرانی و فارسی ناقص خواهد بود.
ژاله آموزگار با رویکردی اسطورهشناختی، تاریخی و متنمحور، ایران را یکی از بسترهای مهم ارتباط میان تمدنهای مختلف معرفی کرد و بر وجود شبکهای پیچیده از ارتباطات فرهنگی در جهان باستان تأکید کرد. او همچنین بر جایگاه مفهوم «خرد» در متون ایرانی باستان تأکید داشت و هشدار داد که تقلیل ایران به حوزه اسطوره و عرفان، لایههای عقلانی و مفهومی سنت ایرانی را پنهان میکند.
رضا غلامی نیز ایران را نه یک منطقه حاشیهای، بلکه یکی از کانونهای مرکزی و زایای تمدن و اندیشه معرفی کرد و بر نقش مستقل فلات ایران در شکلگیری تمدن تأکید کرد. او همچنین بر نقش گسترده ایرانیان در تولید و انتقال علوم و اندیشه در دوره اسلامی و بر اهمیت ایرانشناسی بهعنوان یک «گره معرفتشناختی ـ انتقادی» برای جلوگیری از تقلیلگرایی در فهم شرق تأکید کرد.
در بخش دوم ارائه سابو، این پرسش مطرح شد که آیا شناخت بخشهای عمده شرق بدون ایرانشناسی صرفاً دشوار و ناقص است یا در برخی حوزهها اساساً با یک «امتناع ساختاری» روبهرو هستیم. بر اساس تحلیل سابو، هر هفت پاسخدهنده، با شدتهای متفاوت، بر این نکته تأکید کردند که شناخت بسیاری از مناطق شرق، بهویژه آسیای مرکزی، هند، آناتولی و بخشهایی از جهان اسلام، بدون توجه به میراث ایرانی با کاستیهای جدی مواجه خواهد شد.
سابو در ادامه، پیامدهای کنار گذاشتن ایران از برخی روایتهای شرقشناختی را بررسی کرد و یکی از مهمترین نگرانیهای مطرحشده، خطر تقلیل تمدن اسلامی به تمدنی صرفاً عربی و کمرنگ شدن سهم ایران و دیگر حوزههای غیرعرب در شکلگیری علوم، فلسفه، ادبیات و نهادهای علمی جهان اسلام بود. در این چارچوب، نقش ایرانیان در علوم عقلی و نقلی، جایگاه مراکز علمی ایران و نقش سنت فارسی در تحول اندیشه اسلامی مورد تأکید قرار گرفت.
در پایان ارائه خود، سابو بر محدودیت مهم پژوهش تأکید کرد و گفت: هر هفت صاحبنظر انتخابشده، پیشاپیش اهمیت ایران را در مطالعات شرقی پذیرفتهاند. از این رو، یافتههای پژوهش را نمیتوان بهعنوان اجماع کل میدان شرقشناسی تلقی کرد. به تعبیر سابو، این پژوهش نشاندهنده «همگرایی درون یک گروه فکری» است، نه اجماعی که تمامی دیدگاههای رقیب را نمایندگی کند.
در ادامه سمپوزیوم، رضا غلامی، رایزن فرهنگی ایران در اتریش و استاد فلسفه سیاسی و مطالعات فرهنگی و تمدنی، سخنرانی خود را با عنوان «هستیشناسی شرق: هفت پرسش برای بازاندیشی نقشه شرقشناسی» ارائه کرد. غلامی سخن خود را با طرح یک هشدار روششناختی آغاز کرد و گفت: نگریستن به شرق بهمثابه جهانی واحد و همگن، خطایی بنیادین است. به گفته او، شرق فضایی گسترده و متکثر از فرهنگها، تمدنها، زبانها، ادیان، آیینها، سنتهای فکری و تجربههای تاریخی است و نمیتوان ایران، جهان عرب، هند، آسیای مرکزی، آناتولی و شرق آسیا را به یک فرهنگ یا هویت واحد فروکاست.
غلامی از همین تکثر به یک پرسش عمیقتر رسید: اگر شرق تا این اندازه متکثر است، چرا در طول تاریخ مجموعهای از فرهنگهای گوناگون زیر یک نام واحد، یعنی «شرق»، قرار گرفتهاند؟ او احتمال وجود یک «چتر نامرئی» را مطرح کرد؛ نه به معنای وجود یک فرهنگ یا هویت واحد شرقی، بلکه بهعنوان فرضیهای درباره وجود نوعی افق معنایی عمیقتر که شاید برخی از این سنتها را در نگاه به انسان، طبیعت، جامعه، اخلاق، معنا و امر قدسی به یکدیگر پیوند دهد. غلامی تأکید کرد که این ایده را نه بهعنوان نتیجه قطعی، بلکه بهعنوان پرسشی برای پژوهش تطبیقی و گفتوگوی آکادمیک مطرح میکند.
غلامی پرسید آیا «شرق» واقعیتی تاریخی و فرهنگی است که مستقل از نحوه توصیف ما وجود دارد، یا بخشی از معنای آن در مواجهه با «غرب» شکل گرفته است. او از دوگانه «واقعیت مستقل» و «برساخت محض» فاصله گرفت و پیشنهاد کرد که شرق را میتوان واقعیتی پیچیده، تاریخی و چندلایه دانست که وحدت احتمالی آن، اگر وجود داشته باشد، در سطح یک افق معنایی مشترک است، نه یک فرهنگ یکدست. دومین پرسش این بود که آیا زیر این تنوع گسترده میتوان شباهتهایی در نحوه نگاه به جهان یافت، بدون آنکه از وجود یک «جهانبینی شرقی» یکپارچه سخن گفته شود. به گفته غلامی، پاسخ به این پرسش باید از طریق پژوهش تاریخی و تطبیقی به دست آید، نه از طریق فرضهای از پیش تعیینشده.
سومین پرسش: شرقهای گوناگون چگونه با یکدیگر مرتبط بودهاند؟ غلامی این پرسش را بهویژه مهم دانست و گفت که تاریخ شرق اغلب از دریچه رابطه آن با غرب روایت شده است، در حالی که روابط میان خودِ فرهنگهای شرقی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. وی در همین زمینه از نوعی «نابرابری توجه» سخن گفت که کدام سنتهای شرقی در مرکز قرار گرفتهاند و کدام سنتها به حاشیه رانده شدهاند؟ غلامی در ادامه پرسید: آیا شرقشناسی صرفاً واقعیتی از پیش موجود را کشف میکند یا خود نیز در ساختن تصویرهای خاصی از شرق، از طریق مفاهیم، طبقهبندیها و بازنماییها، مشارکت دارد؟ او هر دو فرایند را ممکن دانست و تأکید کرد که علمی بودن شرقشناسی را نمیتوان صرفاً به بیطرفی شخصی پژوهشگران فروکاست.
غلامی با ارائه این پرسش که غرب چگونه شرق را میبیند و چرا میخواهد آن را بشناسد؟ گفت: شناختی که میتواند با برتریجویی، کنترل و حفظ فاصله از دیگری پیوند داشته باشد و شناختی که در پی فهم بهتر، گفتوگو، تعامل و همزیستی است. غلامی میان دو تاریخ تمایز نهاد: تاریخ طولانی فرهنگها و تمدنهای شرقی و تاریخ شرقشناسی بهعنوان یک حوزه آکادمیک و نهادی. به گفته او، شرقشناسی در بستر شرایط سیاسی، فکری، اقتصادی، استعماری و نهادی خاصی شکل گرفته است.
غلامی با طرح پرسش هفتم که همه اینها برای نقشه شرقشناسی چه معنایی دارد؟ گفت: اگر شرق یک کلیت همگن فرض شود، نقشه شرقشناسی تنوع آن را ساده میکند. اگر شرق مجموعهای از فرهنگهای کاملاً جدا از هم تلقی شود، پیوندهای تاریخی و تمدنی آن ناپدید میشود. اما اگر شرق بهعنوان شبکهای متنوع از فرهنگها و تمدنها، با تفاوتها، پیوندها، دادوستدها و احتمالاً برخی افقهای مشترک درک شود، نقشه مطالعات شرقی نیز باید پیچیدهتر، چندلایهتر و پویاتر شود. غلامی استدلال اصلی خود را در این گزاره فشرده کرد که هستیشناسی شرق، نحوه نگاه ما به شرق و هدف شناخت شرق، سه نیروی مهمی هستند که نقشه شرقشناسی را شکل میدهند.
غلامی تأکید کرد که پرسش اصلی نباید صرفاً این باشد که «ایرانشناسی کجای شرقشناسی قرار میگیرد؟»؛ زیرا این پرسش ممکن است از پیش، نقشه موجود شرقشناسی را پذیرفته باشد. بلکه پرسش عمیقتر این است که «ایران درباره خودِ ایده شرق چه چیزی به ما میگوید؟» غلامی تأکید کرد که ایران صرفاً یک «موضوع شرقی» نیست، بلکه یکی از مراکز بزرگ تاریخی فلسفه، ادبیات، زبان، دین، هنر، علم و تجربه تمدنی است.



